वि.सं. २०४० को दशकको उत्तरार्धतिर नेपालको पहाडी क्षेत्रमा खेती भन्नु नै धान, मकै, कोदो र गहुँ जस्ता परम्परागत बालीमा मात्र सीमित थियो। व्यावसायिक कृषि वा नगदे बालीको अवधारणा नेपाली समाजका लागि निकै नौलो र जोखिमपूर्ण मानिन्थ्यो। ठीक यही पृष्ठभूमिमा, पाल्पाको उर्वर तर आधुनिक सुविधाहरूबाट टाढा रहेको एउटा दुर्गम गाउँमा जन्मिनुभएका दूरदर्शी व्यक्तित्व ढकेश्वर घिमिरेले आफ्नो माटोमा केही भिन्न र दूरगामी महत्त्वको काम गर्ने सपना बुन्नुभयो। मानिसहरू बिहान–बेलुका चियाको चुस्कीमा रमाइरहेका बेला, घिमिरेको मानसपटलमा भने कफीका राता चेरी (दाना) फलाउने र त्यसलाई विश्व बजारसम्म पु¥याउने एउटा क्रान्तिकारी विचारले डेरा जमाइसकेको थियो ।

नेपालमा कफीको इतिहास वि.सं. १९९५ मा गुल्मीको आँपचौरमा कफीको बीउ रोपेर सुरु गरे पनि यसलाई व्यावसायिक रूप दिने र कृषि उद्यमका रूपमा स्थापित गर्ने साहसिक कदम भने ढकेश्वर घिमिरेले नै चाल्नुभयो । उहाँले पाल्पाको स्थानीय हावापानी, माटोको गुणस्तर र उचाइको गहिरो अध्ययन गरी कफी खेतीको सम्भाव्यता पहिल्याउनुभयो । यो एउटा नयाँ खेतीको सुरुवात मात्र थिएन, बरु नेपालको परम्परागत निर्वाहमुखी कृषिलाई आधुनिक र उच्च मूल्ययुक्त निर्यातमुखी व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने एउटा महान् कफी क्रान्तिको बलियो आधारशिला थियो ।

कुनै पनि नयाँ र क्रान्तिकारी विचारको सुरुवात सधैँ सहज हुँदैन र घिमिरेको यात्रामा पनि यो नियम पूर्ण रूपमा लागू भयो। जब उहाँले परम्परागत खेती छोडेर कफीका बिरुवाहरू रोप्न थाल्नुभयो, तब समाजले उहाँलाई हौसला दिनुको साटो खेती बिगार्ने मान्छे को संज्ञा दियो । तत्कालीन समयमा नेपाली समाजमा कफी के हो, यसलाई कसरी पिइन्छ र यसको बजार कहाँ छ भन्ने कुराको न्यूनतम ज्ञान समेत कसैलाई थिएन ।

उहाँका अगाडि प्राविधिक ज्ञानको चरम अभाव थियो; न त कफी रोप्ने सही तरिका सिकाउने कुनै सरकारी विशेषज्ञ थिए, न त कफी प्रशोधन गर्ने कुनै मेसिनरी सामान नै उपलब्ध थिए। उत्पादित कफीका दानाहरूलाई कसरी सुकाउने, कसरी बोक्रा छोडाउने र कुन तापक्रममा भुट्ने (रोस्ट गर्ने) भन्ने कुरा उहाँले पूर्ण रूपमा ’हिट एन्ड ट्रायल’ (परीक्षण र गल्ती) को विधिबाट आफैँ सिक्नुप¥यो । बजारको अभाव अर्को ठूलो पर्खाल बनेर उभिएको थियो, किनभने स्थानीय बजारमा कफी किन्ने र बुझ्ने ग्राहक शून्य बराबर थिए । तर, समाजको गिल्ला, आर्थिक अभावको चरम दबाब र प्राविधिक सङ्कटका बीच पनि घिमिरेको आत्मविश्वास कहिल्यै डगमगाएन। उहाँले हरेक असफलतालाई एउटा पाठका रूपमा स्वीकार गर्दै कफी क्रान्तिको त्यो अन्धकार सुरुङभित्र निरन्तर अगाडि बढिरहनुभयो ।

व्यक्तिगत प्रयासलाई संस्थागत रूप नदिई कुनै पनि क्रान्तिले व्यापकता पाउन सक्दैन भन्ने सत्यलाई आत्मसात् गर्दै ढकेश्वर घिमिरे र उहाँकी श्रीमती शान्ति देवी घिमिरेको संयुक्त सङ्कल्पबाट “नेपाल अर्गानिक कफी प्रोडक्ट्सको स्थापना भयो । यो उद्योग नेपालको इतिहासमै कफी प्रशोधन र ब्रान्डिङ गर्ने पहिलो व्यवस्थित र अर्गानिक प्रमाणीकरण प्राप्त उद्योग बन्न सफल भयो । उद्योगको स्थापनासँगै घिमिरे परिवारले परम्परागत र घरेलु प्रविधिलाई विस्थापित गर्दै आधुनिक मेसिनरी र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डका प्रशोधन विधिहरू भित्र्यायो ।

उहाँहरूले कफीको गुणस्तरमा कहिल्यै सम्झौता गर्नुभएन । कफीका दानाहरूलाई हातैले छान्ने, उत्कृष्ट चेरीहरूलाई मात्र पल्पिङ गर्ने र प्राकृतिक रूपमा छहारीमा सुकाउने जस्ता कडा गुणस्तर नियन्त्रणका उपायहरू अवलम्बन गरिए । श्रीमती शान्ति देवी घिमिरेको व्यवस्थापकीय कुशलता र ढकेश्वर घिमिरेको व्यावसायिक दूरदर्शिताको संयोजनले नेपाल अर्गानिक कफी प्रोडक्ट लाई एउटा कम्पनी मात्र बनाएन, यो नेपाली कफीको गुणस्तर मापन गर्ने एउटा जीवित स्कुलका रूपमा विकसित गरायो ।  यस संस्थाले नेपाली कफीलाई स्पेशालिटी कफी को दर्जामा पुर्याउन वैज्ञानिक अनुसन्धान र प्रविधिको विकासमा अतुलनीय योगदान पुर्यायो ।

नेपालमा कफी उत्पादन गर्नु एउटा पाटो थियो भने नेपालीहरूलाई कफी पिउने बानी बसाल्नु अर्को झन् जटिल र चुनौतीपूर्ण कार्य थियो । ढकेश्वर घिमिरेले बुझ्नुभएको थियो कि जबसम्म आन्तरिक बजारमा कफीको माग र यसप्रतिको चेतना बढ्दैन, तबसम्म किसानहरूको कफीले दिगो मूल्य पाउन सक्दैन । त्यसैले, उहाँले नेपालमा कफी संस्कृतिको बीजारोपण गर्न अथक प्रयास गर्नुभयो । उहाँले विभिन्न सहरहरूमा कफी टेस्टिङ (स्वाद चाख्ने) कार्यक्रमहरूमा पुगेर यसका पारखीहरुलाई थप अवारनेस गर्ने काममा लागि नै रहनुभयो । कफीका स्वास्थ्यसम्बन्धी फाइदाहरूका बारेमा मानिसहरूलाई सचेत गराउनुभयो ।

सुरुका दिनमा निःशुल्क कफी पिलाएर सुरु गरिएको यो अभियानले बिस्तारै नेपाली सहरीया युवाहरूमाझ ठूलो रूप लियो । आज काठमाडौँ, पोखरा, बुटवल जस्ता प्रमुख सहरहरूका गल्ली–गल्लीमा देखिने आधुनिक क्याफेहरू, बरिस्टा तालिम केन्द्रहरू र कफी पारखीहरूको भीड ढकेश्वर घिमिरेले दशकौँ अगाडि रोपेको त्यही कफी संस्कृतिको बीजारोपणको परिणाम हो। चियाको साम्राज्य रहेको देशमा कफीलाई एउटा प्रतिष्ठित र लोकप्रिय पेय पदार्थका रूपमा स्थापित गराउनु घिमिरेको कफी क्रान्तिको एक गौरवशाली अध्याय हो ।

ढकेश्वर घिमिरेको दृष्टिकोण केवल नेपालभित्र मात्र सीमित थिएन, उहाँको अन्तिम लक्ष्य नेपाली कफीलाई विश्वकै उत्कृष्ट विलासी उत्पादनका रूपमा स्थापित गर्नु थियो । नेपालको उच्च पहाडी भूभाग, प्रदूषणरहित हावापानी र जैविक उत्पादन पद्धतिका कारण नेपाली कफीमा एउटा विशिष्ट सुवास हुन्छ भन्ने कुरामा उहाँ दृढ हुनुहुन्थ्यो । उहाँले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मेलाहरूमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै विश्वभरका कफी विज्ञ र क्रेताहरूमाझ “हिमालयन कफी“ को ब्रान्डिङ गर्नुभयो ।

उहाँको अथक गुणस्तर चेतना र कूटनीतिक प्रयासका कारण आज उहाँको उद्योगबाट उत्पादित कफी जापान, दक्षिण कोरिया, संयुक्त राज्य अमेरिका, जर्मनी र युरोपका अन्य धेरै देशहरूमा उच्च मूल्यमा निर्यात भइरहेको छ । विदेशी कफी पारखीहरू नेपाली अर्गानिक कफीको फलफूल जस्तो अमिलोपन र चकलेटी स्वादका पछि आशक्त भएका छन् । वर्तमान समयमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली कफीको माग यति धेरै छ कि घिमिरेको उद्योग र समग्र नेपालको उत्पादनले त्यस मागको १० प्रतिशत पनि धान्न सकेको छैन, जसले यस क्षेत्रको असीमित सम्भाव्यता र घिमिरेको अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँचको सफलतालाई प्रमाणित गर्दछ ।

ढकेश्वर घिमिरेको कफी क्रान्तिको सबैभन्दा सुन्दर र मानवीय पाटो भनेको यसले समाजको तल्लो तहमा पारेको सकारात्मक सामाजिक–आर्थिक प्रभाव हो । उहाँ आफू मात्र एक सफल उद्यमी बन्नुभएन, बरु नेपालका दुर्गम र आर्थिक रूपमा पिछडिएका हजारौँ साना किसानहरूलाई समृद्धिको मार्गमा डो¥याउनुभयो । पाल्पा र गुल्मीबाट सुरु भएको उहाँको अभियानले बिस्तारै स्याङ्जा, काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, लमजुङ, पर्वत र सोलुखुम्बु जस्ता देशका ४० भन्दा बढी जिल्लाका किसानहरूलाई समेट्यो ।

उहाँले किसानहरूलाई निःशुल्क वा सहुलियत मूल्यमा कफीका बिरुवाहरू वितरण गर्ने, उनीहरूलाई आधुनिक प्राविधिक ज्ञान र तालिम दिने र उनीहरूले उत्पादन गरेका हरेक कफीका दानाहरू बजारको चल्तीको मूल्यभन्दा बढी मूल्यमा किनिदिने ग्यारेन्टी गर्नुभयो । यस व्यवस्थाले गर्दा वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य भएका हजारौँ युवाहरू आफ्नै गाउँमा कफी खेती गरेर आत्मनिर्भर बनेका छन् । ग्रामीण महिलाहरूले कफी सङ्कलन र प्रशोधन केन्द्रहरूमा रोजगारी पाएर आर्थिक रूपमा सशक्त बन्ने अवसर पाएका छन्, जसले ग्रामीण गरिबी निवारण र दिगो विकासमा एउटा अनुपम मोडल प्रस्तुत गरेको छ ।

कफी क्षेत्रमा पु¥याएको व्यक्तिगत र औद्योगिक योगदानसँगै ढकेश्वर घिमिरेले यस क्षेत्रलाई नीतिगत र सङ्गठनात्मक रूपमा बलियो बनाउन पनि नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । उहाँ छरिएर रहेका कफी किसान र व्यवसायीहरूलाई एउटै छातामुनि ल्याउने उद्देश्यले स्थापित नेपाल कफी व्यवसायी महासंघ को संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ । उहाँकै नेतृत्वमा नेपाल सरकारले कफी नीति तर्जुमा गर्ने, राष्ट्रिय कफी दिवस (मंसिर १ गते) मनाउन सुरु गर्ने र कफी अनुसन्धान केन्द्रहरूको स्थापना गर्ने काम ग¥यो । उहाँको यही अविराम राष्ट्रिय सेवा र कफी क्रान्तिको कदर गर्दै राज्यका सर्वोच्च निकायहरूले उहाँलाई विभिन्न समयमा उच्च सम्मान प्रदान गरेका छन् ।

संघर्षको संयुक्त प्रतिफलः राष्ट्रपतिबाट राजकीय सम्मान र पुरस्कार
नेपाली कफीको विकास र प्रवद्र्धनमा ढकेश्वर घिमिरे र उहाँकी श्रीमती शान्ति देवी घिमिरेले पु¥याएको झन्डै चार दशक लामो अथक योगदानलाई राज्यले पनि उच्च कदर गरेको छ । वि.सं. २०८० सालको वैशाख महिनामा सम्माननीय राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलबाट घिमिरे दम्पतीलाई राष्ट्रिय मानपदवीद्वारा विभूषित गरिएको थियो । कफी खेतीको सुरुवात, देशव्यापी प्रशोधन पद्धति र कफी व्यवसायी महासंघको संस्थागत विकासमा पु¥याएको अतुलनीय योगदानको कदरस्वरूप ढकेश्वर घिमिरेलाई जनसेवाश्री पञ्चम श्रेणी मानपदवी प्रदान गरिएको थियो । यसै गरी नेपाल अर्गानिक कफी प्रोडक्टको पर्दा पछाडि रहेर कफी उद्योगको कुशल व्यवस्थापन गर्ने, किसानहरूलाई सङ्गठित गर्ने र ग्रामीण महिलाहरूको सामाजिक रूपान्तरणमा अग्रणी भूमिका खेल्ने उहाँकी श्रीमती शान्ति देवी घिमिरेलाई समेत राष्ट्रपतिबाट समाजसेवा रत्न पदक द्वारा सम्मानित गरिएको थियो । एउटै मञ्चबाट श्रीमान् र श्रीमती दुवैले राज्यको यो सर्वोच्च राजकीय सम्मान पाउनुले के प्रमाणित गर्छ भने, नेपालको कफी क्रान्ति एक व्यक्तिको प्रयास थिएन, बरु यो यो एउटा आदर्श परिवारको संयुक्त त्याग, समर्पण र राष्ट्रभक्तिको सुगन्धित परिणाम थियो । यसैगरी ढकेश्वर घिमिरले अन्य राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय स्तरमा धेरै पुरस्कार प्राप्त गरिसक्नुभएको छ ।

आज ढकेश्वर घिमिरे केवल एउटा नाम मात्र हुनुहुन्न, उहाँ नेपाली कृषि उद्यमशीलताको इतिहासमा एउटा जीवन्त संस्था, एउटा गौरवशाली इतिहास र भावी पुस्ताका लागि प्रेरणाको अनन्त स्रोत बन्नुभएको छ । उहाँको ७० वर्षको लामो जीवनयात्रा र चार दशक लामो कफी उद्यमको कथाले यो प्रमाणित गर्छ कि यदि मानिससँग स्पष्ट दृष्टिकोण, दृढ इच्छाशक्ति, कठोर परिश्रम र आफ्नै माटोप्रतिको अगाध प्रेम छ भने स्वदेशकै पाखापखेरामा सुन फलाउन र विश्वलाई चकित पार्न सम्भव छ ।

उहाँले सुरु गर्नुभएको कफी क्रान्तिले आज नेपाललाई विश्व कफीको नक्सामा एउटा विशिष्ट पहिचान दिलाएको छ । उहाँको उद्योग “नेपाल अर्गानिक कफी प्रडक्ट्स ले अझै पनि नवप्रवर्तन र गुणस्तरको नयाँ उचाइहरू छुँदै अगाडि बढिरहेको छ, जसको नेतृत्व अब नयाँ पुस्ताले झन् आधुनिक ढङ्गले सम्हालिरहेको छ । ढकेश्वर घिमिरेको यो कफी क्रान्तिको महागाथा आगामी सयौँ वर्षसम्म नेपाली युवाहरूका लागि उद्यमशीलताको सबैभन्दा ठूलो र व्यावहारिक पाठ्यपुस्तक बनिरहनेछ र यसको सुवास विश्व बजारमा सदैव फैलिरहनेछ । ००००