लक्ष्मण घिमिरे
गिर गाई प्रसार अभियन्ता
विश्वभर दिगो विकास र अर्गानिक जीवनशैलीको खोजी भइरहँदा, गिर गाई पालन (Bos indicus) लाई ग्रामीण गरिबी न्यूनीकरण र प्राकृतिक उपचारको एक शक्तिशाली एवं बहुआयामिक दृष्टिकोणको रूपमा मान्यता दिन थालिएको छ । भारतको गुजरातस्थित गिर वनबाट उत्पत्ति भएको यो आदिवासी नस्लको गाईलाई यसको उच्च क्षमताको A2 दूध, प्रतिकूल मौसम सहन सक्ने प्रतिरोधी क्षमता र पोषक तत्वयुक्त गोबर एवं गहुँतका लागि ‘आर्थिक पावरहाउस’ मानिन्छ । आर्थिक सशक्तिकरणलाई स्वास्थ्य-उन्मुख अभ्याससँग जोड्ने यो व्यवसाय नेपाल जस्तो मुलुकका लागि समृद्धिको नयाँ ढोका हुन सक्छ ।

आर्थिक सशक्तिकरण र गरिबी न्यूनीकरणको आधार
गिर गाईको पालनबाट प्राप्त हुने सबैभन्दा ठूलो लाभ भनेको निरन्तरको नगद प्रवाह र सम्पत्ति संचय (Asset Accumulation) हो । अन्य स्थानीय जातका गाईको तुलनामा गिर गाईले दैनिक औसत १० देखि २० लिटरसम्म दूध उत्पादन गर्दछन् । दूध, शुद्ध ए-टु (A2) घिउ र बाछाबाछीको बिक्रीबाट साना किसानहरूले दीर्घकालीन आम्दानी सुनिश्चित गर्न सक्छन् । ‘प्रति गरिब परिवार एक गाई’ जस्ता कार्यक्रमहरूले विपन्न वर्गका लागि एउटा भरपर्दो सम्पत्तिको रूपमा काम गर्दछ, जसले उनीहरूको सामाजिक स्तर मात्र सुधार्दैन, बरु केवल मौसमी बालीमा भर पर्नुपर्ने बाध्यतालाई समेत अन्त्य गरिदिन्छ ।
लागत-प्रभावी र पुनर्जन्म कृषि (Regenerative Agriculture)
गिर गाई पालनले कृषि लागतलाई नाटकीय रूपमा घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ । गाईको गोबर र पिसाबलाई पोषक तत्वले भरिपूर्ण जैविक मल र प्राकृतिक कीटनाशक (जस्तै जीवामृत) का रूपमा प्रयोग गर्दा महँगो रासायनिक मलको आवश्यकता पूर्ण रूपमा हट्छ । यसले किसानहरूको सञ्चालन खर्च घटाउने मात्र होइन, बरु माटोको स्वास्थ्य र उत्पादकत्वलाई समेत पुनर्स्थापित गर्दछ । A2 दूध र घिउ जस्ता मूल्य अभिवृद्धि गरिएका उत्पादनहरूले स्वास्थ्य-सचेत बजारमा प्रिमियम मूल्य प्राप्त गर्ने हुँदा यसबाट कृषकले उच्च मुनाफा आर्जन गर्न सक्छन् ।
स्वास्थ्य, ऊर्जा र वातावरणीय सन्तुलन
प्राकृतिक उपचारको क्षेत्रमा गिर गाईको A2 दूधलाई अमृत समान मानिन्छ, जुन पचाउन सजिलो र मानव स्वास्थ्यका लागि अत्यधिक हितकारी हुन्छ । यसबाहेक, वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न पनि यो व्यवसाय उत्तिकै प्रभावकारी छ । गाईको गोबरबाट उत्पादन गरिने बायोग्यासले घरपरिवारका लागि स्वच्छ र नवीकरणीय ऊर्जाको स्रोत प्रदान गर्दछ, जसले वन फँडानी कम गर्न र भित्री वायु प्रदूषण घटाउन निर्णायक भूमिका खेल्छ । ‘फोहोरबाट धन’ (Waste to Wealth) को यो अवधारणाले भर्मिकम्पोस्टिङमार्फत अतिरिक्त आम्दानीको बाटो समेत प्रशस्त गरिदिन्छ ।
चुनौती र रणनीतिक योजना
गिर गाई पालनमा प्रचुर सम्भावना भए तापनि केही रणनीतिक चुनौतीहरू विद्यमान छन् । यसको प्रारम्भिक लगानी र उच्च गुणस्तरको नश्ल प्राप्तिमा सरकार वा गैरसरकारी निकायको अनुदान र सहयोग अपरिहार्य देखिन्छ । साथै, पर्याप्त आहारा, शुद्ध पानी र विशेष पशु चिकित्सा सेवाको उपलब्धताले मात्र यो व्यवसाय सफल हुन सक्छ । पशुधनको स्वास्थ्य व्यवस्थापन र दूधको उत्पादकत्व अधिकतम बनाउनका लागि कृषकहरूलाई आधुनिक एवं व्यावसायिक तालिम प्रदान गर्नु अनिवार्य छ ।
अन्तत : एकीकृत कृषि प्रणालीमा गिर गाई पालनलाई समावेश गर्दा एकातिर ग्रामीण गरिबीविरुद्ध लड्न मद्दत पुग्छ भने अर्कोतिर वातावरणीय र मानव स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभाव पर्दछ । यो व्यवसाय केवल गाई पालन मात्र नभई, समृद्ध र स्वस्थ समाज निर्माणको एउटा महाअभियान हो ।