नेपाल एक कृषिप्रधान देश भए तापनि यहाँको कुल खेतीयोग्य जमिनको ठूलो हिस्सा अझै पनि पूर्ण रूपमा आकाशे पानीमा निर्भर रहनुपर्ने विडम्बनापूर्ण अवस्था छ । जलवायु परिवर्तनको बढ्दो प्रभावका कारण परम्परागत पानीका मुहानहरू सुक्दै गएको र वर्षाको समय अनिश्चित बन्दै गएको वर्तमान समयमा ‘थोपा सिँचाई प्रविधि’ (Drip Irrigation) नेपालको कृषि क्षेत्रका लागि एक आधुनिक र वैज्ञानिक विकल्पको रूपमा उदाएको छ । यो प्रविधि नेपालमा सफल कि असफल भन्ने बहसलाई केलाउँदा, यसलाई व्यावसायिक कृषि, टनेल खेती र सुक्खा क्षेत्रका लागि पूर्ण रूपमा सफल र अपरिहार्य मान्न सकिन्छ । विशेष गरी काठमाडौँ उपत्यका वरपरका क्षेत्रहरू जस्तै धादिङ, काभ्रे, चितवन र पोखरा जस्ता व्यावसायिक कृषि पकेट क्षेत्रहरूमा यस प्रविधिको प्रयोगले उत्पादनमा ठूलो क्रान्ति नै ल्याएको छ । थोपा सिँचाईले बोटबिरुवाको जरामा सिधै आवश्यक मात्रामा पानी पुर्‍याउने हुनाले यसले परम्परागत कुलो वा नहर सिँचाईको तुलनामा पानीको अपव्ययलाई ८० देखि ९० प्रतिशतसम्म कम गर्छ । यसका साथै पानीसँगै झोलमल वा रासायनिक मललाई सिधै बिरुवाको जरासम्म पुर्‍याउने ‘फर्टिगेसन’ (Fertigation) विधिको प्रयोगले मलको उचित सदुपयोग हुनुका साथै किसानको श्रम र समयको ठूलो बचत गराएको छ । फलस्वरुप, बेमौसमी तरकारी, फलफूल र उच्च मूल्यका नगदे बाली उत्पादन गर्ने किसानहरूको आम्दानीमा उल्लेख्य वृद्धि भई यो प्रविधि व्यावसायिक स्तरमा अत्यधिक सफल प्रमाणित भएको छ ।

अर्कोतर्फ, नेपालका परम्परागत र साना किसानहरू माझ यो प्रविधि केही हदसम्म चुनौतीपूर्ण र कतिपय अवस्थामा आंशिक रूपमा असफल जस्तो पनि देखिएको छ । यसको मुख्य बाधक प्रणाली जडान गर्दा लाग्ने सुरुवाती उच्च लागत हो, जुन निर्वाहमुखी खेती गर्ने लघु तथा गरिब किसानहरूको आर्थिक क्षमता भन्दा बाहिरको विषय बनेको छ । त्यस्तै, ग्रामीण क्षेत्रमा प्राविधिक ज्ञानको कमीका कारण फोहोर पानीको प्रयोगले पाइप र नोजलहरू जाम हुने, फिल्टरको नियमित सफाइ नगर्ने र प्रणालीमा सामान्य समस्या आउँदा पनि त्यसको मर्मत गर्न नसक्ने जस्ता समस्याहरू विद्यमान छन् । बिग्रिएका पार्टपुर्जाहरू स्थानीय बजारमा सहजै उपलब्ध नहुनुले किसानहरूमा यो प्रविधिप्रति निरासा पैदा गरेको छ । साथै, पहाडी भूभागको भिरालो गराहरू र नेपालको मुख्य बाली मानिने धान वा गहुँ जस्ता खाद्यान्न खेतीमा यो प्रविधि व्यावहारिक र आर्थिक रूपमा किफायती नहुनुले पनि यसलाई देशका सबै क्षेत्रमा समान रूपमा सफल हुन दिएको छैन । कतिपय दुर्गम स्थानमा सरकारी वा गैर-सरकारी निकायबाट नि:शुल्क वा अनुदानमा बाँडिएका थोपा सिँचाईका सेटहरू केवल प्राविधिक सचेतना र मर्मत सम्भारको उचित संयन्त्र नहुँदा खेतबारीमा प्रयोगविहीन भएर थन्किएका छन्, जसले यसको व्यवस्थापकीय र नीतिगत कमजोरीलाई प्रस्ट पार्छ ।

यी तमाम चुनौतीहरूका बावजुद थोपा सिँचाई प्रविधिलाई नेपालको सन्दर्भमा एउटा ‘विलासिता’ को रूपमा मात्र नहेरी यसलाई ‘अपरिहार्य राष्ट्रिय आवश्यकता’ को रूपमा बुझ्न जरुरी छ । नेपालको विशिष्ट भौगोलिक बनावट र जनसांख्यिकीय बनोट अनुसार धेरैजसो खेतीयोग्य जमिन डाँडाकाँडामा छ भने पानीका स्रोतहरू तल्लो बेंसी वा नदी किनारमा अवस्थित छन् । यस्तो अवस्थामा पम्पिङ प्रविधि वा सोलारमार्फत माथि उकालिएको महँगो पानीलाई थोपा-थोपा गरेर किफायती ढङ्गले प्रयोग गर्न यो प्रविधि बिना सम्भव छैन । जलवायु परिवर्तनको जोखिम न्यूनीकरण गर्न र घट्दो जलस्रोतको अधिकतम उपयोग गरी ‘प्रत्येक थोपाबाट बढी उत्पादन’ लिने लक्ष्य हासिल गर्न थोपा सिँचाई नै निर्विकल्प माध्यम हो । नेपाललाई खाद्य सुरक्षामा आत्मनिर्भर बनाउन र परम्परागत निर्वाहमुखी कृषिलाई आधुनिक कृषि उद्यममा रूपान्तरण गर्न यो प्रविधि अनिवार्य सर्त बनेको छ । हाल नेपाल सरकारले कृषि ज्ञान केन्द्रहरूमार्फत यस प्रविधिमा ५० देखि ८५ प्रतिशतसम्म अनुदान दिने व्यवस्था गरेपछि साना किसानहरूमा पनि यसप्रति आकर्षण र पहुँच बढ्दै जानु सकारात्मक पक्ष हो ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, थोपा सिँचाई आफैंमा त्रुटिपूर्ण वा असफल प्रविधि होइन, बरु यसको बुझाई, कार्यान्वयन प्रक्रिया र व्यवस्थापनमा सरोकारवाला निकायहरूको कमजोरी देखिएको मात्र हो । यस प्रविधिलाई नेपालभर पूर्ण रूपमा सफल र सर्वव्यापी बनाउन केवल उपकरण वितरणमा मात्र जोड नदिई किसानहरूलाई स्थानीय स्तरमै व्यावहारिक र प्राविधिक तालिम दिनु नितान्त आवश्यक छ । सरकारी नीतिहरू आयातित प्लास्टिकका सामग्रीहरूमा मात्र भर नपरी नेपालकै स्वदेशी उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने र स्थानीय बजारमै यसका पार्टपुर्जाहरू सस्तो मूल्यमा उपलब्ध गराउनेतर्फ लक्षित हुनुपर्छ । साथै, पानीका स्रोतहरू र बालीको प्रकृति हेरेर उच्च प्रतिफल दिने खेतीमा यसको प्रयोगलाई थप प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । सहकारी र समूहगत खेतीमार्फत सामूहिक सिँचाई प्रणाली विकास गर्न सके लगानीको भार पनि कम हुनेछ । यदि राज्यले प्राविधिक सहयोग, सस्तो बजार र किसानको दक्षता अभिवृद्धिमा प्रभावकारी समन्वय गर्ने हो भने, थोपा सिँचाई प्रविधि नेपालको कृषि रूपान्तरण र दिगो आर्थिक विकासको एक दरिलो आधार बन्ने निश्चित छ ।