डा. केदार कार्की
वरिष्ठ पशु चिकित्सक
दुग्ध उद्योगको महत्त्व बुझाउन र दूधका फाइदाहरूको बारेमा जनचेतना फैलाउन हरेक वर्ष जुन १ तारिखमा ‘विश्व दूध दिवस’ मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घको खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO) ले सन् २००१ मा विश्व दूध दिवसको स्थापना गरेदेखि यो दिवस निरन्तर मनाइँदै आइएको छ। हाल यो दिवस विश्वका अधिकांश देशहरूमा उत्साहका साथ मनाउने गरिन्छ।
दिवसको उद्देश्य र महत्त्व
विश्व दूध दिवस मनाउनुको मुख्य उद्देश्य मानिसहरूलाई दूधको पोषणयुक्त फाइदा र यसको महत्त्वबारे सचेत गराउनु हो। दूधले स्थानीय अर्थतन्त्र र समुदायलाई कसरी बलियो बनाउँछ भन्नेबारे जनचेतना जगाउनु यसको ध्येय हो। एफएओका अनुसार विश्वका लगभग ६ अर्ब मानिसहरूले दुग्धजन्य पदार्थ उपभोग गर्छन्। यस व्यवसायले विश्वभर एक अर्बभन्दा बढी मानिसहरूको जीविकोपार्जनमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याइरहेको छ।
वर्ष २०२६ को नारा : “महिला किसानहरूको उत्सव”
सन् २०२६ का लागि विश्व दूध दिवसको विषयवस्तु (Theme) “महिला किसानहरूको उत्सव” तय गरिएको छ। दुग्ध क्षेत्रको विकास, दिगो कृषि, आर्थिक उन्नति र विश्वव्यापी स्वास्थ्यमा महिला किसानहरूले खेल्ने अतुलनीय भूमिकालाई सम्मान गर्दै यो नारा तय गरिएको हो। यसले विश्वव्यापी दुग्ध उद्योगमा महिलाको श्रम र नेतृत्वलाई कदर गर्दछ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र विकास
नवपाषाण युग (९०००–७००० ईसापूर्व) तिर जनावरहरूलाई घरपालुवा बनाउन थालेपछि मानिसले दूध पिउन सुरु गरेका हुन्। सुरुवाती इतिहासमा वयस्कहरूमा ल्याक्टोज सहिष्णुता (Lactose tolerance) को अभाव थियो। पछि आनुवंशिक उत्परिवर्तनले गर्दा मात्र मानिसहरू दूध पिउन सक्षम भए। त्योभन्दा अघि मानिसहरूले दही वा किण्वित (Fermented) दुग्धजन्य पदार्थ खान्थे, जुन पचाउन सजिलो हुन्थ्यो।
अध्यात्म र तर्क दुवै दृष्टिले धेरै संस्कृतिमा दूध महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। प्राचीन इजिप्टियन, ग्रीक र सुमेरियन पौराणिक कथाहरूमा दूध एक प्रमुख तत्व थियो। पश्चिमी अफ्रिकामा त ब्रह्माण्ड नै एक थोपा दूधबाट सुरु भएको विश्वास गरिन्छ। मङ्गोलियनहरूले लामो यात्रामा घोडीको सुकेको दूध लिएर हिँड्थे, जसलाई पानीमा घोलेर पोषण प्राप्त गरिन्थ्यो।
औद्योगिकीकरण र नवीनता
दूधको इतिहासमा औद्योगिकीकरणले नयाँ मोड ल्यायो। रेलमार्गको विकाससँगै लन्डन र पेरिस जस्ता सहरहरूमा दूधको माग ह्वात्तै बढ्यो। १८०० को दशकमा डेरी क्षेत्रमा धेरै आविष्कार भए। गाईहरूलाई खुवाउने दानादेखि लिएर बिफर जस्ता रोग विरुद्धको खोपको विकासमा समेत दुग्ध क्षेत्रको अनुभव सहयोगी बन्यो।
हालका वर्षहरूमा दूधको माग र उत्पादनमा नाटकीय परिवर्तन आएको छ। सन् २०१६ मा धेरै देशमा दूधको अत्यधिक उत्पादन भयो। पछिल्लो समय वैकल्पिक (Non-dairy) दूधको प्रयोग बढ्दै जाँदा परम्परागत डेरीहरूले चुनौती खेपिरहेका छन्। कोभिड–१९ को समयमा बजार बन्द हुँदा किसानहरूले दैनिक लाखौँ ग्यालन दूध मिल्काउनु परेको पीडादायी अवस्था पनि हामीले देख्यौँ।
दुग्ध क्षेत्रको वर्तमान तथ्याङ्क
एउटा गाईले दैनिक औसत ६.३ ग्यालन दूध उत्पादन गर्न सक्छ।
वार्षिक रूपमा बजारमा करिब १,००० नयाँ दुग्धजन्य उत्पादनहरू थपिन्छन्।
सन् २०२३ मा विश्वभर ७८ करोड २० लाख टन दूध उत्पादन भएको थियो, जसमा गाईको दूधको हिस्सा ८१.१% छ।
विश्वको ८०% जनसंख्या (करिब ६.५ अर्ब मानिस) ले नियमित दूध वा दुग्धजन्य पदार्थ उपभोग गर्छन्।
विश्वभर करिब १३ करोड ३० लाख दुग्ध फार्महरू छन्, जसले ६० करोडभन्दा बढी मानिसलाई रोजगारी दिएको छ। यसमा ८ करोड महिलाहरू संलग्न छन्।
पोषण र खाद्य सुरक्षा
दिगो विकास लक्ष्य २ (SDG 2) अर्थात् ‘शून्य भोकमरी’ हासिल गर्न दुग्धजन्य पदार्थको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। दूध प्रोटिन र सूक्ष्म पोषक तत्वहरूको भण्डार हो। यसले बालबालिकाको शारीरिक वृद्धि र वृद्धवृद्धाको संज्ञानात्मक क्षमता सुधार गर्न मद्दत गर्छ।
गाई र भैँसीको दूधमा भिन्नता:
गाईको दूधको तुलनामा भैँसीको दूधमा क्यालोरी बढी हुन्छ। १०० एमएल गाईको दूधमा ६५–७० क्यालोरी हुन्छ भने भैँसीको दूधमा करिब ११७ क्यालोरी हुन्छ। गाईको दूधमा बोसो (Fat) कम हुन्छ, तर भैँसीको दूधमा कोलेस्ट्रोल बढी हुन्छ। त्यसैले मोटोपना वा उच्च रक्तचापको समस्या भएकाहरूका लागि गाईको दूध सेवन गर्नु स्वास्थ्यकर मानिन्छ।
विश्व दूध दिवस मनाउने सबैभन्दा उत्तम तरिका स्वदेशी र ताजा दूधको उपभोग गर्नु हो। घरमै बनाइएको आइसक्रिम वा दुग्धजन्य परिकारहरू परिवारसँग बसेर खानु यस दिवसको सान्दर्भिकता हो। आउनुहोस्, पोषणको यो विश्वसनीय स्रोतको कदर गरौँ र एक गिलास दूध पिएर दिनको सुरुवात गरौँ।