डा. केदार कार्की

वरिष्ठ पशु चिकित्सक

गाईवस्तु अचानक कमजोर हुने, शरीर पहेँलो देखिने, तौल घट्दै जाने, दूध उत्पादनमा कमी आउने वा मुख तथा नाकबाट कारण नखुलेको रगत बग्ने समस्या देखिएमा त्यसलाई सामान्य रोग ठान्नु हुँदैन। यस्ता लक्षणको एउटा महत्वपूर्ण कारण हिरुडिनियासिस (Hirudiniasis) अर्थात् रगत चुस्ने जुकाको संक्रमण पनि हुन सक्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा यो रोग धेरै देखिए पनि जानकारीको अभावका कारण समयमै पहिचान हुन नसक्दा पशु स्वास्थ्य र उत्पादन दुवैमा गम्भीर असर पर्ने गरेको छ।

हिरुडिनियासिस के हो ?

हिरुडिनियासिस भनेको जलीय वा स्थलीय जुकाले गाईवस्तुको मुख, जिब्रो, घाँटी, नाक, अन्ननली वा छालामा टाँसिएर रगत चुस्दा हुने परजीवीजन्य रोग हो। जुकाले रगत खानुका साथै हिरुडिन (Hirudin) नामक रगत जम्न नदिने पदार्थ स्राव गर्ने भएकाले लामो समयसम्म रगत बगिरहन्छ र पशुमा रक्तअल्पता (Anemia) विकसित हुन्छ।

नेपालका पोखरी, दलदल, सिमसार, ढिलो बग्ने खोला तथा स्थिर पानीका स्रोतहरूमा यस्ता जुकाहरू प्रशस्त पाइन्छन्। विशेषगरी वर्षायाममा संक्रमणको जोखिम अझ बढी हुन्छ।

रोग कसरी फैलिन्छ ?

संक्रमित पोखरी, दलदल वा प्राकृतिक पानीका स्रोतबाट पानी पिउँदा जुका गाईवस्तुको मुख, नाक वा घाँटीमा प्रवेश गर्छ। त्यसपछि तन्तुमा मजबुत रूपमा टाँसिएर रगत चुस्न थाल्छ। लगातार रगत गुम्दा शरीर कमजोर बन्दै जान्छ भने घाँटी वा नाकमा बसेका जुकाले श्वासप्रश्वासमा समेत अवरोध पुर्‍याउन सक्छन्। उपचार नपाएमा गम्भीर अवस्थामा पशुको मृत्यु समेत हुन सक्छ।

मुख्य जोखिम कारक

यस रोगको जोखिम निम्न अवस्थामा बढी हुन्छः

पोखरी, दलदल वा स्थिर पानीबाट पशुलाई पानी पिलाउने।
सिमसार तथा बाढी प्रभावित क्षेत्रमा चरन गराउने।
सफा पिउने पानीको अभाव।
वर्षायाममा चरन व्यवस्थापनमा लापरवाही।
नियमित स्वास्थ्य परीक्षण नगर्नु।
देखिने प्रमुख लक्षणहरू

रोगको सुरुआती अवस्थामा गाईवस्तुले अत्यधिक र्‍याल चुहाउने, बारम्बार निल्ने प्रयास गर्ने, खाना खान नमान्ने तथा मुख वा नाकमा असहजता देखाउने गर्छ।

संक्रमण बढ्दै जाँदा गिजा तथा आँखा फिक्का देखिने, शरीर कमजोर हुने, तौल घट्ने, दूध उत्पादन घट्ने, मुख वा नाकबाट रगत मिसिएको र्‍याल निस्कने जस्ता लक्षण देखापर्छन्।

गम्भीर अवस्थामा श्वासप्रश्वासमा कठिनाइ, मुख खोलेर सास फेर्ने, अत्यधिक रक्तअल्पता, ढल्ने तथा समयमै उपचार नभए मृत्यु समेत हुन सक्छ।

रोगको पहिचान कसरी गर्ने ?

हिरुडिनियासिसको निदान पशुको इतिहास, क्लिनिकल लक्षण तथा मुख, नाक वा घाँटीभित्र जुकाको प्रत्यक्ष अवलोकनबाट गरिन्छ। आवश्यक परे रगत परीक्षण गरी रक्तअल्पताको अवस्था पनि मूल्याङ्कन गरिन्छ।

उपचार विधि

यस रोगको सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार भनेको जुकालाई सावधानीपूर्वक फोर्सेप्सको सहायताले निकाल्नु हो। निकाल्ने क्रममा जुका च्यातिन नदिन विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

यससँगै पशुलाई सफा पानी, पोषणयुक्त आहार, आइरन तथा हेमेटिनिक औषधि उपलब्ध गराउनुपर्छ। संक्रमणका कारण घाउ बनेको अवस्थामा एन्टिबायोटिक तथा सुन्निने समस्या कम गर्न एन्टी–इन्फ्लेमेटरी औषधिको प्रयोग आवश्यक पर्न सक्छ। गम्भीर रक्तअल्पतामा रक्तसञ्चार (Blood Transfusion) समेत आवश्यक हुन सक्छ।

रोकथाम नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय

हिरुडिनियासिसबाट बच्न पशुलाई सकेसम्म सफा र सुरक्षित पानी मात्र उपलब्ध गराउनुपर्छ। दलदल, सिमसार तथा स्थिर पानीका स्रोतमा पशु जान नदिने व्यवस्था गर्नुपर्छ। चरन क्षेत्रमा उचित जलनिकासको व्यवस्था गर्ने, वर्षायाममा पशुको नियमित निरीक्षण गर्ने तथा मुख वा नाकबाट रगत बगेको देखिए तत्काल पशु चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ।

आर्थिक असर पनि उत्तिकै गम्भीर

हिरुडिनियासिसले पशुको स्वास्थ्यमा मात्र होइन, किसानको आर्थिक अवस्थामासमेत प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउँछ। यसले दूध उत्पादन घटाउने, तौल कम गराउने, दाना उपयोग क्षमता घटाउने, उपचार खर्च बढाउने र गम्भीर अवस्थामा पशु गुम्ने जोखिम सिर्जना गर्छ।

किसानका लागि सन्देश

गाईवस्तुमा हुने हिरुडिनियासिस सामान्य रोग होइन। मुख वा घाँटीभित्र लुकेर बस्ने जुकाका कारण यो रोग धेरै समयसम्म पहिचान हुन नसक्ने भएकाले किसान सजग हुन आवश्यक छ। यदि गाईवस्तुमा बिना कारण कमजोरी, रक्तअल्पता, दूध उत्पादनमा कमी वा मुख–नाकबाट रगत बग्ने समस्या देखिएमा तुरुन्त पशु चिकित्सकको परामर्श लिनुपर्छ।

सफा पिउने पानी, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र समयमै उपचार नै हिरुडिनियासिस नियन्त्रणका सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हुन्। स्वस्थ पानीको स्रोतले मात्र स्वस्थ गाईवस्तु, उच्च उत्पादन र किसानको समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्छ।