सुशील अर्याल
युवाहरुको लागि नमुना गाउ अभियान

लेमन ग्रासको परिचय
लेमन ग्रासको वैज्ञानिक नाम सिम्बोपोगन फ्लेक्सुओसस हो । लेमन ग्रास लाई हिन्दीमा जरकुश भनिन्छ । यसलाई चाइना ग्रास, लेमन ग्रास, कोचीन ग्रास, मालाबार ग्रास, इन्डियन लेमन ग्रास नामले पनि चिन्ने गरीन्छ । भारतमा लेमन ग्रास तमिलनाडु, पश्चिम बंगाल, असम, महाराष्ट्र, केरला, उत्तर प्रदेश, बिहार, कर्नाटक र राजस्थानमा यसको खेती प्रशस्तै गरीएको पाइन्छ । लेमन ग्रासको पातमा ७५ प्रतिशत सिट्रल ए, सिट्रल बी रासायनिक तत्व पनि पाइन्छ । त्यसैले लेमन ग्रासको गन्ध लेमन जस्तै आउँछ । लेमन ग्रास चियामा अदुवासँगै प्रयोग गरिन्छ ।

स्वास्थ्यको लागि लाभदायक
पहिला देखी नै यसको प्रयोग भए पनि कोभिड १९ को समयमा यसको प्रयोग अत्यधिक भएको थियो । मानिसहरूले तुलसी जस्तै चियामा लेमन ग्रासको पात पिउन थाले । चियामा यसको सेवन गर्नाले रुघाखोकी र खोकीमा धेरै लाभदायक समेत भएको पाइएको थियो । यसका अलावा मधुमेह, मोटोपना, पेट रोग, निद्राको समस्या लगायतका रोगबाट पनि राहत मिलेको थियो । सास फेर्न समस्या, लेमन ग्रास पातबाट प्राप्त तेल लामखुट्टे भगाउने, अत्तर, धूप, साबुन, कस्मेटिक उत्पादन र पेय पदार्थ बनाउन प्रयोग गरिन्छ । साथै बाँकी भागबाट कागज र हरियो मल बनाइन्छ, त्यसपछि अल्फा पिनेन र भिटा पिनेन रासायनिक तत्वहरू पाइन्छ । जसलाई भिटामिन ए बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।

लेमन ग्रास खेतीका लागि हावापानी र माटो
लेमन ग्रास खेतीको लागि माटोको पिएच सामान्य हुनुपर्छ । लेमन घाँस खेती कुनै पनि उर्वर माटो मा गर्न सकिन्छ । पानी जमेको जमिनमा लेमन ग्रास खेती गर्नु हुँदैन । लेमनग्रास खेती गर्न चिसो र शीतोष्ण हावापानी चाहिन्छ । यसको बिरुवालाई बढी घाम चाहिन्छ यदि लेमनग्रास बिरुवालाई जाडो मौसममा पर्याप्त मात्रामा घाम मिल्छ । त्यसैले लेमन ग्रासको उत्पादन राम्रो हुन्छ र बिरुवामा तेलको मात्रा पनि बढ्छ ।

लेमन ग्रासका लागि उपयुक्त हावापानी र तापक्रम
लेमन ग्रास खेतीका लागि न्यानो र समशीतोष्ण हावापानी उपयुक्त हुन्छ । उच्च आर्द्रता भएका क्षेत्रहरूमा लेमन ग्रास खेती गर्न बढी घाम चाहिन्छ। जाडो मौसममा पर्याप्त मात्रामा घाम उपलब्ध भएमा यसको बृद्धि राम्रो हुन्छ । तर जाडोमा जाडो लेमन ग्रासको खेतीका लागि हानिकारक हुन सक्छ ।
सुरुमा, लेमन ग्रास बिरुवाहरू अंकुराउनको लागि २० देखि २५ डिग्रीको तापक्रम उपयुक्त हुन्छ । अंकुरण पछि, यी बिरुवाहरूले अधिकतम ४० डिग्रीको तापक्रम सहन सक्छ, जबकि न्यूनतम तापक्रमको बारेमा कुरा गर्दा, लेमन ग्रासको राम्रो वृद्धिको लागि तापमान १५ डिग्री भन्दा कम हुनु हुँदैन ।

लेमन ग्रास बिरुवा तयार गर्ने विधि
लेमन ग्रास बीउ र काट्ने दुवै तरिकाबाट खेती गरिन्छ । तर कटिङ विधि प्रयोग गरेर खेती गर्दा, बिरुवा राम्रो र छिट्टै बढ्छ । प्रत्यारोपण गर्नुभन्दा करिब दुई महिना अघि नर्सरीमा बीउ छराएर यसको बिरुवा तयार पार्नुहोस् ।
एक हेक्टरमा लेमन ग्रास खेती गर्न करिब २ देखि ३ केजी बीउ चाहिन्छ भने नर्सरीमा बिरुवा तयार गर्न २ किलो बीउ पर्याप्त हुन्छ ।
बिरुवाको राम्रो वृद्धि सुनिश्चित गर्न, नर्सरीमा रोप्नु अघि लेमन ग्रासको बीउको उपचार गर्नुहोस् । लेमन ग्रास नर्सरी स्थापना गर्ने सबैभन्दा राम्रो समय मार्च–अप्रिल महिनालाई मानिन्छ । यी बिरुवाहरू नर्सरी स्थापना भएको दुई महिनापछि असार–साउनमा खेतमा रोपिन्छन् ।

लेमन ग्रास खेती तयारी र मल
लेमन ग्रास खेती गर्नको लागी, भद्र माटो आवश्यक छ । माटो खुकुलो बनाउन खेतलाई गहिरो जोतिन्छ । पहिलो पटक खेत जोतिसकेपछि त्यसमा १० देखि १२ गाडि पुरानो गोबर मल मिसाउनुपर्छ, त्यसपछि दुई–तीन पटक जोत्ने गरिन्छ । जसका कारण खेतको माटोमा गाईको गोबरको मल राम्रोसँग मिसिन्छ । त्यसपछि खेतमा सिँचाइ र जोतिन्छ । खेत यसरी छाडिन्छ, खेत अलिकति सुकेपछि फेरि जोतिन्छ । जसका कारण खेतको थुप्रो भाँचिन्छ र जमिनको माटो भङ्ग भई ट्रोवेलको सहायताले खेत समतल हुन्छ । लेभलिङ गरिसकेपछि खेतमा बिरुवा रोप्नको लागि उपयुक्त दूरी तयार गरिन्छ ।

लेमनग्रास बिरुवा रोप्ने तरिका
जसरी धान खेती गरिन्छ । लेमन ग्रास ठ्याक्कै उस्तै खेती गरिन्छ । जसका लागि पहिले नर्सरी तयार हुन्छ । त्यसैले लागत कम गर्न सकिन्छ । यसको नर्सरी अप्रिल देखि मे सम्म तयार हुन्छ। लेमन ग्रास खेती गर्न एक रोपनी मा ५०० ग्राम बीउ चाहिन्छ । बिरुवाहरू २ महिना भित्र तयार हुन्छन् । जब बिरुवा २ महिनामा रोप्नको लागि उपयुक्त हुन्छ । त्यसपछि बिरुवाको माथिल्लो भाग जराबाट १५ सेन्टिमिटर छोडेर काटिन्छ र जराहरू अलग गरिन्छ । लेमन ग्रासको जरा रोप्ने भएकाले ३० देखि ४५ सेन्टिमिटरको दुरीमा बिरुवा रोपिन्छ भने १ रोपनीमा १००० देखि १ सय बिरुवा रोपिन्छ । लेमन ग्रास वर्षायाममा खेती गरिन्छ, सिँचाइको व्यवस्था भएमा फागुन महिनामा पनि रोप्न सकिन्छ । लेमन ग्रास खेतीका लागि बिरुवा रोपेपछि ५ वर्षसम्म बाली काट्न सकिन्छ । बाली लिनु अघि राम्रो हलोले जोत्नु आवश्यक छ । ताकि अर्को पटक लेमनग्रास खेतीमा राम्रो उत्पादन होस् ।

लेमनग्रास बिरुवा सिंचाई तथा गोडमेल
लेमन ग्रास वर्षायाममा खेती गरिन्छ । त्यसैले यसलाई धेरै सिँचाइको आवश्यकता पर्दैन तर लेमन ग्रासको उच्च उत्पादनका लागि बिरुवालाई लगातार सिँचाइ दिनुपर्छ । लेमन ग्रास बिरुवालाई बिरुवा रोपेको तुरुन्तै पहिलो सिँचाइ गर्नुपर्छ । बिरुवालाई २ महिनासम्म झारपातबाट जोगाउनु अति आवश्यक हुन्छ । लेमनग्रास बिरुवा रोपेपछि १२ देखि १५ दिनपछि पहिलो झारपात गर्ने र त्यसपछि १५ देखि १७ दिनको अन्तरालमा दोस्रो झारपात गर्नुपर्छ ।

लेमन ग्रासको कटाई
लेमनग्रास बिरुवा ६० देखि ९० दिनमा उत्पादन को लागि तयार हुन्छ, यसको बिरुवा रोपेको ३ महिना पछि पहिलो पटक काटिन्छ। प्रत्येक उत्पादन पछि उत्पादनमा वृद्धि हुन्छ । यसको बिरुवा तयार भएपछि, तिनीहरूले ५ वर्षसम्म उत्पादन गर्छन्। बिरुवा माथिबाट १० देखि १२ सेन्टिमिटरसम्म मात्र काट्नु पर्छ ।
लेमन ग्रासका फाइदाहरू
– लेमन ग्रासको तेलमा केही विशेष प्रकारका औषधीय गुणहरू पाइन्छ, जुन निद्राको समस्यालाई हटाउनका लागि फाइदाजनक हुन्छ ।
– लेमन ग्रासको सेवनले तौल घटाउन पनि फाइदाजनक हुन्छ र शरीरमा रहेको भाइरल पदार्थलाई पिसाबको माध्यमबाट बाहिर निकाल्छ ।
– लेमन ग्रासको सेवनले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बनाउँछ ।
– लेमन ग्रासको सेवनले पेटसँग सम्बन्धित धेरै प्रकारका समस्याबाट छुटकारा पाउँछ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ ।
– यसको सेवनले पाचन शक्तिलाई बलियो बनाउँछ र यसमा एन्टी अक्सिडेटिभ गुण पाइन्छ । जसले तनाव हटाउन मद्धत गर्छ ।
– लेमन ग्रासमा क्याल्सियम, आइरन, म्याग्नेसियम, फस्फोरस, प्रोटिन, फ्याट, म्याङ्गनीज, भिटामिन बी, भिटामिन सी, भिटामिन ए, कार्बोहाइड्रेट, मिनरल्स, पोटासियम, सोडियम, जिंक, कपर लगायतका पोषक तत्व पाइन्छ ।
– सुन्निने, पेट फुल्ने, पेट दुख्ने, अपच, कब्जियत, पखाला, बान्ता र ऐंठन जस्ता पाचन सम्बन्धी समस्यामा लेमन ग्रासको सेवन गर्नु लाभदायक हुन्छ ।
– लेमन ग्रासको तेल लगाउनाले गठियाको समस्यामा आराम मिल्छ ।
– लेमन ग्रासमा क्यान्सर प्रतिरोधी गुण हुन्छ जसले क्यान्सरको सम्भावनालाई कम गर्छ ।

लेमनग्रासको प्रयोग यस्तो बेला नगर्नु
– यदि तपाईलाई उच्च रक्तचापको समस्या छ भने चिकित्सकको सल्लाह लिएर मात्र लेमन ग्रास प्रयोग गर्नुहोस् ।
– धेरै लेमन ग्रास सेवन गर्दा पनि कमजोरी महसुस हुन सक्छ ।
– खानाको समयमा लेमन ग्रासको सेवन गर्नु हुँदैन, अन्यथा तपाईलाई बारम्बार पिसाब लाग्ने समस्या हुन सक्छ ।
– गर्भवती र सुत्केरी महिलाले लेमन ग्रास खानु हुँदैन । किनभने यसको सेवनले महामारी निम्त्याउन सक्छ, जसका कारण गर्भपतन हुने डर हुन्छ ।
– धेरै मात्रामा लेमन ग्रास सेवन गर्दा चक्कर लाग्न सक्छ ।

लेमन ग्रासको प्रयोग
– लेमनग्रासमा कागती जस्तै अमिलो हुन्छ, त्यसैले यसलाई कागतीको सट्टामा पनि प्रयोग गरिन्छ ।
–लेमन ग्रास पनि कुखुरा बनाउन प्रयोग गरिन्छ ।
– तरकारीलाई स्वादिष्ट बनाउन पनि लेमन ग्रासको प्रयोग गरिन्छ ।
– लेमनग्रास पनि सूप बनाउन प्रयोग गरिन्छ।
– यो चिया बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ ।

लेमन ग्रास पातबाट तेल कसरी निकाल्ने
लेमन ग्रासको तेल आसवन विधिबाट निकालिन्छ । त्यहाँ तेल भण्डारण गर्न टैँकि आवश्यक पर्छ । तल्लो भाग पानीले भरिएको हुनुपर्छ र माथिल्लो भागमा लेमनग्रास पातहरू राखिएको हुनुपर्छ । लेमनग्रास पातहरू एउटै ट्यांकमा राखिन्छ र ढक्कनले ढाक्नुपर्छ । ताकि पानी बाहिर नआओस् अब लेमनग्रास पातले भरिएको ट्याङ्कीमुनि आगो बालेर पानी तताउनुपर्छ । पानी तताउँदा, भाप घाटबाट जान्छ र ट्याङ्कीको शीर्षमा जडान गरिएको पाइप मार्फत सानो ट्याङ्कीमा जम्मा गरिन्छ । र जब तपाईं पानीसंग चिसो हुन्छ । त्यसैले भाप भित्रको तेल र पानी अलग हुन्छ । तेल र पानी छुट्टाछुट्टै पाइपबाट बाहिर निस्कन्छ र लेमन ग्रासको पातबाट सजिलै तेल निस्कन्छ ।

लेमन ग्रास तेलको बजार मूल्य
एक हेक्टरमा लेमन ग्रास खेती गर्न अनुमानित ४५ हजारदेखि ६० हजारसम्म खर्च लाग्छ । लेमन ग्रास एकपटक खेती गर्दा तीनदेखि चार पटकसम्म बाली लगाउन सकिन्छ । लेमनग्रासको तेललाई औषधिको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ । त्यसैले बजारमा यसको तेलको माग अत्यधिक रहेको कारण किसानले यसको खेतीबाट राम्रो मूल्य पाइरहेका छन् । अहिले सुकेको लेमन ग्रास तेल प्रतिकिलो १६ सयदेखि २१०० सय रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ । औषधि, औषधि, घरायसी उत्पादन, साबुन र तेल, कस्मेटिक उत्पादन, सौन्दर्य उत्पादन आदि जस्ता सम्बन्धित उद्योगहरूमा ठूलो माग छ । लेमन ग्रास खेतीबाट वर्षमा १ लाखदेखि १ लाख ६० हजारसम्म आम्दानी हुन्छ । सबै खर्च निकालेपछि किसानले वर्षमा ७० देखि १ लाख १५ हजार रुपैयाँसम्म नाफा कमाउन सक्ने सम्भावना छ ।
पशु बस्तुको लागि पनि राम्रो अनि नाफा जन्य यो घासको खती गर्दा बजार मुल्य पनि आउने देखिन्छ ।

लेखक अर्याल गल्याङ नगरपालिका स्याङजाका पशु विकास शाखाका समेत प्रमुख रहेका छन् उनले किसानलाई आवश्यक पर्ने विभिन्न प्रविधि र पद्धतीहरुलाई आफ्नो लेख मार्फत थप जनचेतना जगाँउने काममा समेत लागिरहेका छन् ।