छवि पौडेल
बरीष्ठ कृषि वैज्ञानिक

परिचय
मसुरो नेपालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दालबाली हो,  देशमा हुने दालबालीहरुको क्षेत्रफलमध्ये मसुरोले मात्रै ६० प्रतिशत भन्दा बढी ओगटेको छ । तराईको समतल भूमीदेखि हिमाली क्षेत्रसम्म देशका सबै ठाँउमा यसको खेती गरिन्छ । मसुरो प्रमुख दालबाली हो, जसले राष्ट्रिय उपभोगको सम्भावना र निर्यात क्षमतालाई प्राथमिकता दिएको छ । विश्वका विभिन्न देशहरुको समेत अवस्था हेर्दा नेपाल मसुरो उत्पादनमा छैटौं स्थानमा छ । नेपाल व्यापार एकीकरण रणनीति अर्थात NTIS ले दालबालीमा सबैभन्दा सम्भावित निर्यात योग्य बालीको रुपमा मसुरोलाई प्राथमिकता दिएको छ । मसुरोको उत्पादन बढाएर विदेशमा दाल निर्यात गरेर प्रशस्त विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ ।

मसुरोको महत्व र उपयोगिता
मसुरो नेपालको एक महत्वपूर्ण दालबाली हो जसको विविध उपयोगहरू छन् । यसले मानव पोषण, पशु आहार र बाली उत्पादन वृद्धि गर्न माटोको उर्वरा स्थिति वृद्धि गर्न समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । नेपालले मसुरो दालको उत्पादन बढाएर अन्य मुलुकमा निर्यात गरेर गरिबी घटाउन र मानवीय समृद्धि बढाउन मद्धत गर्न संवाहकको रुपमा बन्न सक्छ । पछिल्लो समय बजारमा मसुरोको समेत दालको माग ह्वात्तै बढेको छ । तराईको बाँझो जमिन र भित्री तराईलाई धान काटेपछि समेत मसुरोको खेती गरेर मसुरो दाल उत्पादनको क्षेत्रफल बढाउन सकिन्छ । मसुरो बाली नेपालको विद्यमान बाली र खेती प्रणालीमा समेत राम्रोसँग एकीकृत छ । मसुरो प्रोटिन, खनिज र अन्य पोषक तत्वहरूको पनि राम्रो स्रोत हो । मसुरो बाली बायोमास र जनावरको खाना, मल्चिङ र कम्पोष्ट सामग्रीमा पनि प्रयोग गरिन्छ । यसले माटोमा वायुमण्डलीय नाइट्रोजनलाई पनि फिक्स गर्दछ जुन बाली उत्पादनको लागि ठूलो मात्रामा आवश्यक बिरुवाको पोषक तत्व पनि हो ।

मसुरोका जातहरु
बाँके जिल्लाको खजुरामा अवस्थित राष्ट्रिय कोशेबाली अनुसन्धान कार्यक्रम मसुरोका विभिन्न जात विकास र प्रवद्र्धन गर्ने जिम्मेवार निकाय हो । यसले ICRISAT, ICARDA लगायतका विभिन्न संघसंस्थाहरु सँग समेत समन्वय र सहकार्य गरीरहेको छ । राष्ट्रिय कोशेबाली अनुसन्धान कार्यक्रमले सामान्य मसुरो खेतीका लागि आवश्यक प्रविधि तथा पद्धतीहरुको समेत प्रसार गरीरहेको छ । शिशिर, सिम्रिक, सिधुर, शितल, खजुरा मसुरो २, खजुरा १, शिखर, सिमल र साजु लगायतका जातहरु राष्ट्रिय कोशेबाली अनुसन्धान कार्यक्रमले सिफारीस गरेका जातहरु हुन् ।

फसल/कृषि प्रणालीमा मसुरोको एकीकरण
मुख्यतया यसलाई धानसँग रिले फसलको रूपमा खेती गर्ने गरिएको छ । मसुरो धान काटेपछि धानखेतमा सिधै छरेर पनि उत्पादन गर्ने गरीएको छ । यसै गरी मसुरो मकै, गहुँ, तोरी लगायतका बालीसँगै र यी बाली भित्राएपछि छुट्टै पनि लगाएर उत्पादन लिन सकिन्छ ।

हावापानी र माटो
मसुरो दाल चिसो मौसमको जाडो बाली हो तर हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पग्लिएपछि गर्मी महिनामा यसको खेती गरिन्छ । यो बढ्दो तापमानको लागी संवेदनशील छ । यसलाई वनस्पति वृद्धिको समयमा कम तापक्रम र परिपक्वताको समयमा तातो तापक्रम चाहिन्छ । यसको खेतीको लागि १८ देखी ३० सेन्टिग्रेड तापक्रम सबैभन्दा उपयुक्त तापक्रम हो । मसुरो दाल चिसो सहन सक्ने बाली प्रजाति हो । यो वर्षामा आधारित बालीको रूपमा कम वर्षा हुने क्षेत्रमा खेती गरिन्छ । पानीको स्थिरता हानिकारक छ र यसको खेतीको लागि राम्रो जल निकासी आवश्यक छ । राम्रो निकास भएको दोमट माटो मसुरो दालका लागि उत्तम हुन्छ यद्यपि यसलाई जुनसुकै माटोमा पनि खेती गर्न सकिन्छ । अम्लीय माटो राम्रो मानिँदैन, तटस्थ पिएच दायरा राम्रो माािन्छ । मसुरोको खेतीमा कम ऊर्जा र कम लगानी चाहिन्छ र यो वातावरण मैत्री बाली हो । कृषि प्रणालीमा यसको दिगोपनको लागि कृषि पर्यावरण अभ्यासहरू आवश्यक छ ।

खेती गर्ने अभ्यासहरु
अन्नहरुको तुलनामा दालमा सबै खेती लागत धेरै कम छ । हल्का जमिनको तयारी आवश्यक छ । बाली उत्पादन बढाउनका साथै यसको गुणस्तर कायम राख्न कम्पोष्ट आवश्यक हुन्छ । नेपालको तराई र भित्री तराईका खेतमा धेरै विषालु र हानिकारक झार पाइन्छ । तिनीहरू मसुरोको बाली परिपक्व हुनु अघि हटाउनु पर्छ । एकल प्रणालीमा २० देखि ३० केजी बीऊ प्रति हेक्टर र धानसँग रिले बालीमा ५ देखि १० केजी बीऊ प्रति हेक्टर आवश्यक पर्दछ । मसुरो दालको लागि हँसियाले काट्ने, सही थ्रेसिङ र सुकाउने काम आवश्यक हुन्छ । खराब मौसम र अन्य हानिबाट बाली जोगाउन परिपक्व बाली काट्न ढिलाइ गर्नु हुँदैन । मसुरो दालको दाना भण्डारण गर्ने कीराहरूको लागि अतिसंवेदनशील हुन्छ । भण्डारण गरिएको मसुरो दालको दानामा अफ्लाटोक्सिन जस्ता माइकोटक्सिनको समस्या पनि आँउन सक्छ, जुन विषालु हुन्छ र सबै दानालाई बिगार्न सक्छ । त्यसैले एयरटाइट धातुको डिब्बामा भण्डारण गर्न उपयुक्त हुन्छ ।

उत्पादन
दक्ष प्राविधिकसँग जानकारी लिएर मसुरोको खेती गरेमा प्रति हेक्टर २ देखी ३ टन
उत्पादन लिन सकिन्छ ।

लेखक छवि पौडेल काशेबाली विज्ञ तथा बरीष्ठ कृषि वैज्ञानिक हुन्, उनले कृषि अनुसन्धान परीषद अन्तर्गतका विभिन्न निकायहरुमा समेत लामो समयसम्म काम गरेका थिए, नार्कबाट बाट अवकाश प्राप्त पौडेल विभिन्न संघसंस्थाहरुमा कृषि सामाजिक अभियन्ताको रुपमा काम गरीरहेका छन् । उनले जैविक खेती प्रविधिको सम्भावना, काशेबालीको अवस्थालाई कसरी सुधार गर्ने भन्ने जस्ता विषयहरुमा समेत सरोकारवाला र किसानहरुलाई समेत परामर्श दिइरहेका छन् ।