मौरीको घारभित्र महभन्दा कैयौँ गुणा महँगा र औषधीय गुणले युक्त वस्तुहरू पनि छन्
मौरीपालन व्यवसाय कृषि क्षेत्रको एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण र लाभदायक विधा हो, जसले मानिसलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउनुका साथै प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न ठूलो मद्दत पुर्याउँछ । मौरी एक यस्तो अनुशासित र मेहनती कीरा हो, जसले फूलहरूबाट रस सङ्कलन गरेर अमृत समान मह लगायत महजन्य अत्यन्तै विशिष्ट खाद्य उत्पादनहरु तयार पार्छ यो व्यवसायको मुख्य विशेषता भनेको यसलाई थोरै जमिन, कम श्रम र न्यून लगानीमा पनि सफलतापूर्वक सञ्चालन गर्न सकिनु हो ।
आर्थिक दृष्टिकोणले हेर्दा मौरीपालनबाट मह मात्र नभई मैन, शाही खुराक (रोयल जेली), कुट, प्रोपोलिस र मौरीको विष जस्ता बहुमूल्य उपजहरू प्राप्त हुन्छन्, जसको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्च माग र मूल्य रहेको छ । तर, मौरीको सबैभन्दा ठूलो योगदान भनेको परागसेचन प्रक्रिया हो । मौरीले फूलहरूमा डुल्दा गर्ने परागसेचनका कारण फलफूल र बालीनालीको उत्पादनमा ३० प्रतिशतसम्म वृद्धि हुने वैज्ञानिक तथ्य छ । यसले गर्दा कृषकहरूले अप्रत्यक्ष रूपमा थप लाभ प्राप्त गर्छन् भने जैविक विविधताको संरक्षणमा समेत ठूलो टेवा पुग्छ ।
यस अंकमा हामीले यहि विषयलाई अलिकति फरक कोणबाट उठाउने प्रयास गरेका छौँ । नेपालमा मौरीपालनको सम्भाव्यता दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको परिदृश्य छँदै छ । विशेषगरी मौरीपालनमा केही प्राविधिक कारणले वा ज्ञान नपुगेर पलायन भएका थोरै उदाहरण छन्, तर पछिल्लो समयमा मौरीपालनको जागरण ह्वात्तै बढेको छ । मौरीपालन व्यवसायलाई थप व्यवस्थित र व्यावसायिक बनाउन सकेको खण्डमा यसले दिने रोजगारी र समृद्धसँग जोडिएको मौरीपालन व्यवसायको थप चर्चा र सुक्ष्म विश्लेषण गर्नेछौँ । हामीले यसै विषयमा मौरीपालनको क्षेत्रमा साढे दुई दशक भन्दा बढी समय मौरीसँगै नजिकबाट बिताएका मौरीपालनका सारथी तथा मौरीपालन केन्द्रीय सहकारी संघका पूर्व अध्यक्ष तथा अर्जुन बेस्ट हनि बी का समेत प्रबन्ध निर्देशक अर्जुन पोख्रेलसँग मौरी संवाद गर्दैछौँ ।
नेपालमा मौरीपालनलाई अन्य परम्परागत कृषि व्यवसायभन्दा किन र कसरी विशिष्ट भन्ने गर्नुहुन्छ ?
मौरीपालन केवल एउटा साधारण व्यवसाय मात्र नभई यो एउटा यस्तो अद्वितीय र बहुआयामिक उद्यम हो, जसले लगानीकर्तालाई प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ दिनुका साथै समग्र पारिस्थितिक प्रणाली र छिमेकी किसानहरूलाई समेत ठूलो गुन लगाउँछ । परम्परागत खेतीपातीमा बालीनालीले माटोको उर्वरशक्ति र पोषक तत्वहरू निरन्तर खपत गरिरहेका हुन्छन्, तर मौरीपालनको प्रकृति भने ठ्याक्कै उल्टो र परोपकारी छ । मौरीले वातावरणबाट केही कुरा नष्ट नगरी उल्टै परागसेचनको माध्यमबाट आसपासका बालीनाली, तरकारी र फलफूलको गुणस्तर र उत्पादनमा ३० देखि ४० प्रतिशतसम्म वृद्धि गरिदिन्छन्, जसको प्रत्यक्ष फाइदा छिमेकी कृषकहरूलाई समेत पुग्दछ ।
यस व्यवसायको अर्को सबैभन्दा सबल पक्ष भनेको यसका लागि ठूलो भू–भाग वा उर्वर जमिनको आवश्यकता पर्दैन । घरको करेसाबारी, खेतको डिल वा कुनै पनि सानो कुनामा यसलाई सहजै सुरु गर्न सकिन्छ । मौरीले प्रकृतिमा रहेका फूलहरूको रस सङ्कलन गर्ने क्रममा वनस्पतिको प्रजनन प्रक्रियामा सक्रिय सहयोग पु¥याउने हुनाले यसले जैविक विविधताको संरक्षण र प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न मेरुदण्डको काम गर्छ । थोरै लगानी र न्यून शारीरिक श्रममा सञ्चालन गर्न सकिने, वातावरणमा कुनै पनि नकारात्मक प्रभाव नपार्ने र उल्टै कृषि उत्पादकत्वमा गुणात्मक सुधार ल्याउने हुनाले मौरीपालनलाई वर्तमान समयमा सबैभन्दा बढी वातावरणमैत्री, दिगो र अत्यधिक प्रतिफलमुखी व्यवसायका रूपमा परिभाषित गरिन्छ ।
नेपालमा व्यावसायिक रूपमा पालिने सेरेना र मेलिफेरा मौरीबीचको भिन्नता र यिनको पालनको अवस्था कस्तो छ ?
नेपालको भौगोलिक र जलवायुगत विविधता अनुसार मुख्यतया दुई प्रजातिका मौरीहरूको व्यावसायिक पालन गरिँदै आएको छ । एपिस सेरेना नेपालको स्थानीय रैथाने प्रजाति हो । यो मौरी चिसो र जाडो सहन सक्ने तथा पहाडी भूगोलको कठिन वातावरणमा पनि सहजै चर्न सक्ने क्षमता राख्दछ । त्यसैले, यो हिमाली र पहाडी क्षेत्रका कृषकहरूका लागि अत्यन्तै उपयुक्त मानिन्छ । यद्यपि, उन्नत प्रजातिको तुलनामा यसको मह उत्पादन क्षमता केही कम हुने गर्दछ ।
अर्कोतर्फ, एपिस मेलिफेरा उन्नत र युरोपेली जातको मौरी हो । यो मौरी विशेषगरी तराई र खुल्ला मैदानहरूमा राम्ररी फस्टाउँछ । मेलिफेराले सेरेनाको तुलनामा धेरै गुणा बढी मह उत्पादन गर्ने क्षमता राख्दछ । व्यावसायिक रूपमा धेरै उत्पादन लिन र चरिचरनका लागि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा घार सार्न (माइग्रेसन गर्न) यो प्रजाति निकै सजिलो र प्रभावकारी मानिन्छ । तसर्थ, व्यावसायिक लाभ र भौगोलिक अवस्थितिलाई हेरेर कृषकहरूले यी दुईमध्ये उपयुक्त प्रजाति छनोट गरी पालन गर्ने गरेका छन् ।
महभन्दा बाहेक मौरीपालनका अन्य बहुमूल्य उत्पादनहरू जस्तै रोयल जेली र बी–भेनम को ब्रान्डिङ र प्रवद्र्धनमा तपाईंको विशेष सक्रियता देखिन्छ । यी उत्पादनहरूबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिने सम्भाव्यतालाई तपाईंले कसरी विश्लेषण गर्नुभएको छ ?
निश्चित रूपमा, हामीले अहिलेसम्म मौरीपालनलाई एउटा मह उत्पादनको माध्यमका रूपमा मात्र बुझ्दै आएका छौँ, जुन यो क्षेत्रको एउटा सानो हिस्सा मात्र हो । मौरीको घारभित्र महभन्दा कैयौँ गुणा महँगा र औषधीय गुणले युक्त वस्तुहरू हुन्छन्, जसको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ठूलो माग छ । हामी अहिले तिनै भ्यालु एडेड उत्पादनहरूको पहिचान र ब्रान्डिङमा केन्द्रित छौँ ।
रोयल जेली कामदार मौरीले रानी मौरीको विशेष आहाराका लागि तयार पारेको अत्यन्तै पौष्टिक तत्व हो । आधुनिक चिकित्सा र पोषण विज्ञानले यसलाई सुपर फुडको संज्ञा दिएको छ । मानव शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता ह्वात्तै बढाउन, स्नायु प्रणालीलाई मजबुत बनाउन र बुढ्यौलीको गतिलाई ढिलो गर्न यसले अचुक औषधिको काम गर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको गुणस्तर अनुसार प्रतिकिलो २ लाखदेखि २५ लाख रुपैयाँसम्म मूल्य पर्दछ । नेपालको प्राकृतिक वातावरणमा उत्पादित रोयल जेलीको शुद्धता उच्च हुने भएकाले यसको व्यावसायिक उत्पादन र निर्यात सुरु गर्न सके हामीले महबाट भन्दा कैयौँ गुणा बढी वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्न सक्छौँ ।
यस्तै बी–भेनम मौरीको विष अर्थात् बी–भेनम सुन्दा सामान्य लागे पनि यो आधुनिक औषधि विज्ञानका लागि एक अमूल्य हिरा हो । विशेष गरी बाथरोग, स्नायु सम्बन्धी जटिल समस्या र विभिन्न दीर्घकालीन रोगहरूको उपचारमा यसको व्यापक प्रयोग हुन थालेको छ । यसको सङ्कलनका लागि विशेष विद्युतीय प्रविधिको आवश्यकता पर्दछ, जसमा मौरीलाई नमारेरै उसको विष मात्र निकालिन्छ । विश्व बजारमा बी–भेनमको मूल्य प्रतिकिलो ५० लाखदेखि १ करोड रुपैयाँसम्म पुग्ने हुनाले यो मौरीपालन क्षेत्रकै सबैभन्दा महँगो र विशिष्ट उप–उत्पादन हो ।
यदि राज्यले यी विशिष्ट उत्पादनहरूको सङ्कलनका लागि आवश्यक प्रविधिमा सहयोग गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणीकरणको व्यवस्था मिलाइदिने हो भने रोयल जेली र बी–भेनम नेपालको कृषि क्षेत्रबाट विदेशी मुद्रा भित्र्याउने सबैभन्दा ठूलो र दिगो स्रोत बन्न सक्छन् । हामी अहिले यही सम्भावनालाई यथार्थमा बदल्न र नेपाली मौरीपालनलाई विश्व बजारमा स्थापित गर्न तल्लिन छौँ ।
उपभोक्तामा जम्ने मह नक्कली हुन्छ भन्ने ठूलो भ्रम छ, शुद्ध महको वैज्ञानिक परीक्षणका लागि डायास्टेज इन्जाइम किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ?
अत्यन्तै महत्वपुर्ण प्रश्न गर्नुभयो, नेपाली उपभोक्ताहरूमा जम्ने मह नक्कली हुन्छ भन्ने एउटा ठूलो भ्रम व्याप्त छ, जुन पूर्णतः वैज्ञानिक आधारहीन र गलत छ । वास्तवमा, प्राकृतिक र शुद्ध महको एउटा अनिवार्य गुण नै निश्चित तापक्रम र समयपछि जम्नु वा ’क्रिस्टलाइज’ हुनु हो । यो प्रक्रिया महमा पाइने ग्लुकोज र फ्रुक्टोजको प्राकृतिक अनुपात तथा वातावरणीय चिसोमा निर्भर गर्दछ । महमा जब ग्लुकोजको मात्रा फ्रुक्टोजको तुलनामा बढी हुन्छ, तब त्यो बिस्तारै दानादार हुँदै जम्न थाल्छ । विशेष गरी नेपालमा उत्पादन हुने तोरी, चिउरी र फापरको मह अन्यको तुलनामा चाँडो र ढिक्का भएर जम्ने प्रकृतिका हुन्छन् । बजारमा पाइने कहिल्यै नजम्ने कतिपय महहरूमा बरु चिनीको चास्नी वा अन्य बाह्य वस्तुको मिसावट भएको हुन सक्छ, अथवा त्यसलाई लामो समयसम्म नजम्ने बनाउनका लागि अत्यधिक तापक्रममा तताइएको हुन सक्छ । तसर्थ, जमेको महलाई शङ्काको दृष्टिले हेर्नुभन्दा शुद्धताको एउटा स्वाभाविक र प्राकृतिक सङ्केतका रूपमा बुझ्नु स्वास्थ्य र सचेतनाका दृष्टिले बुद्धिमानी हुन्छ ।
महको शुद्धता र गुणस्तरलाई वैज्ञानिक ढङ्गले प्रमाणित गर्ने सबैभन्दा भरपर्दो कसी डायास्टेज इन्जाइमको परीक्षण हो । मौरीले फूलको रस सङ्कलन गरेर त्यसलाई महमा रूपान्तरण गर्ने जटिल प्रक्रियाका क्रममा आफ्नो शरीरबाट एक विशेष प्रकारको जैविक रसायन अर्थात् इन्जाइम मिसाउँछ, जसलाई डायास्टेज भनिन्छ । यो इन्जाइम महको जैविक औँठाछाप जस्तै हो, जसले उक्त मह वास्तवमै मौरीले नै बनाएको हो कि मानिसले कृत्रिम रूपमा तयार पारेको हो भन्ने कुरा प्रस्ट पार्छ । यदि महमा बाह्य चिनी वा ग्लुकोज मिसाइएको छ भने त्यसमा डायास्टेजको मात्रा अत्यन्तै न्यून वा शून्य हुन्छ । त्यसैगरी, महलाई व्यावसायिक रूपमा प्रशोधन गर्दा वा नजम्ने बनाउनका लागि अत्यधिक तापक्रममा तताइयो भने पनि यो संवेदनशील इन्जाइम नष्ट हुन्छ ।
यसरी प्रयोगशालामा डायास्टेजको मात्रा परीक्षण गर्दा उक्त महको पौष्टिकता र प्राकृतिक स्वरूप सुरक्षित छ कि छैन भन्ने कुराको वैज्ञानिक ढङ्गले निक्र्योल हुन्छ । यही प्राविधिक गम्भीरतालाई आत्मसात गर्दै हाल नेपाल सरकारले आयातित महमा डायास्टेज परीक्षणलाई अनिवार्य गरेको छ । यो व्यवस्थाले एकातिर उपभोक्तालाई मिसावटयुक्त र कम गुणस्तरको महबाट जोगाएको छ भने अर्कोतिर स्वदेशी शुद्ध महको बजार प्रवद्र्धनमा ठूलो टेवा पु¥याएको छ । अतः महको बाहिरी स्वरूप वा जम्ने–नजम्ने प्रवृत्तिका आधारमा मात्र धारणा बनाउनु भन्दा यसको वैज्ञानिक संरचना र जैविक गुणलाई आधार मान्नु नै सही र आधुनिक पद्धति हो ।
नेपालमा मौरीपालन व्यवसायका मुख्य चुनौतीहरू के–के हुन् ? के मौरीपालन व्यवसायले वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवालाई आत्मनिर्भर बनाउन या फेरी स्वदेशमै रोक्न सक्छ त ?
नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र प्राकृतिक वातावरण मौरीपालनका लागि अत्यन्तै अनुकूल भए तापनि यस क्षेत्रले हाल केही गम्भीर र नीतिगत चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । यस व्यवसायको सबैभन्दा ठूलो अवरोधका रूपमा खेतीपातीमा प्रयोग गरिने अनियन्त्रित र घातक रासायनिक विषादी देखिएको छ, जसका कारण मौरीका गोलाहरू सामूहिक रूपमा विनाश भइरहेका छन्। विषादीको यो बढ्दो प्रयोगले वातावरणीय सन्तुलन मात्र बिगारेको छैन, बरु कृषकहरूको लगानी र मिहिनेतलाई समेत जोखिममा पारेको छ । यसका अतिरिक्त, राज्यले प्रदान गर्ने कृषि ऋण र बिमाको प्रक्रिया अत्यन्तै झन्झटिलो, सुस्त र कागजी झमेलायुक्त हुनु अर्को मुख्य समस्या हो, जसका कारण विपद्को समयमा वास्तविक किसानहरूले आवश्यक वित्तीय सुरक्षा र क्षतिपूर्ति पाउन सकिरहेका छैनन् । त्यस्तै, नेपाली महलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन र उचित मूल्यमा निर्यात गर्नका लागि आवश्यक पर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त प्रयोगशाला र गुणस्तर प्रमाणीकरणको अभाव हुनु यस क्षेत्रको अर्को बिडम्वनापूर्ण पक्ष हो ।
यी विविध प्रतिकूलता र समस्याका बाबजुद पनि मौरीपालन व्यवसाय वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवाहरूका लागि स्वरोजगार र आर्थिक समृद्धिको एउटा भरपर्दो एवं दिगो मार्ग बन्न सक्छ । यदि कुनै युवाले ५० देखि १०० गोला मौरीबाट व्यावसायिक रूपमा यस कार्यको सुरुवात गर्ने हो भने उसले मह उत्पादन, नयाँ गोला बिक्री र मौरीजन्य अन्य बहुमूल्य उप–उत्पादनहरूबाट वार्षिक रूपमा ५ देखि १० लाख रुपैयाँसम्म सजिलै आम्दानी गर्न सक्दछ । वैदेशिक रोजगारीका क्रममा अर्काको देशमा चर्को घाम र जोखिमपूर्ण श्रममा पसिना बगाउनुको सट्टा आफ्नै माटोमा मौरीको मालिक बनेर काम गर्दा एकातिर मनग्य आर्थिक लाभ प्राप्त हुन्छ भने अर्कोतिर समाजमा उच्च प्रतिष्ठा र आत्मसम्मान समेत सुनिश्चित हुन्छ । कृषकहरूको बजार सम्बन्धी चिन्तालाई सम्बोधन गर्न बाइ–ब्याक ग्यारेन्टी जस्ता कार्यक्रमहरूले युवाहरूलाई यस क्षेत्रमा लाग्न थप प्रोत्साहित गरिरहेका छन् । अतः आधुनिक प्रविधि, व्यावसायिक दक्षता र दृढ इच्छाशक्तिलाई अँगाल्ने हो भने मौरीपालन नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र रूपान्तरण र युवा आत्मनिर्भरताको एक बलियो मेरुदण्ड बन्ने निश्चित छ ।
मौरीपालन क्षेत्रको भविष्यका लागि सरकारले कस्तो नीति लिनुपर्छ ?
सरकारले सबैभन्दा पहिले मौरीलाई कृषि मात्र नभई राष्ट्रिय उद्योगको रूपमा मान्यता दिनुपर्छ । किसानलाई सहुलियत दरमा ऋण र सरल बिमाको व्यवस्था गर्नुपर्छ । साथै, नेपाली महलाई विश्व बजारमा ब्रान्डिङ गर्न सरकारी स्तरबाटै प्रमाणीकरणको व्यवस्था हुनुपर्छ । ठाउँ–ठाउँमा मौरीका लागि चरन क्षेत्रको संरक्षण र विषादीमुक्त क्षेत्र घोषणा गर्ने नीति लिएमा नेपाल मह निर्यात गर्ने प्रमुख देश बन्न सक्छ ।
अन्त्यमा केही भन्न चाहनुहुन्छ ?
अन्त्यमा म के भन्न चाहन्छु भने, मौरीपालन केवल मह निकाल्ने माध्यम मात्र होइन, यो नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्र रूपान्तरण गर्ने एउटा स्वर्ण अवसर हो । हामीले मौरीलाई एउटा सानो किराको रूपमा मात्र नहेरी प्रकृतिको अमूल्य वरदान र कृषिको प्राणका रूपमा बुझ्नुपर्छ। वैदेशिक रोजगारीमा रहेका युवाहरूलाई म आफ्नै माटोमा फर्किएर मालिक बन्न हार्दिक आग्रह गर्दछु । यदि राज्यले उचित नीति र किसानले आधुनिक प्रविधि अपनाउने हो भने मौरीपालनबाटै समृद्ध नेपालको सपना साकार हुनेछ । त्यसैले, प्रकृतिको यो उपहारलाई चिनौँ र स्वरोजगार बनौँ । जय मौरी !
