एग्रो टाइम्स विशेष संवाददाता

पृष्ठभूमि: बाँसको नयाँ युग र मोसोको विशिष्टता
बाँसलाई विश्वभरि नै ‘गरिबको काठ’ मात्र होइन, अब ‘हरित सुन’ (Green Gold) का रूपमा हेर्न थालिएको छ। विश्वमा पाइने बाँसका झण्डै १५०० प्रजातिहरूमध्ये मोसो बाँस (Phyllostachys edulis) आर्थिक र औद्योगिक दृष्टिकोणले सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रजाति मानिन्छ। मूल रूपमा चीनको रैथाने यो बाँस अहिले विश्वव्यापी रूपमा व्यावसायिक काठ (Timber), खाद्य सामग्री (Bamboo Shoots), र वातावरणीय सुरक्षाको मुख्य स्रोत बनेको छ।
नेपालमा परम्परागत रूपमा निगालो, चोया र मालिङ्गो बाँसहरू प्रयोग भए तापनि ‘मोसो बाँस’ को व्यावसायिक खेतीको अवधारणा नयाँ छ। नेपालको मध्य–पहाडी हावापानी र मोसोको प्राकृतिक बासस्थानबीचको समानताले गर्दा यो बाली नेपालका लागि एक आर्थिक क्रान्तिको आधार बन्न सक्ने देखिन्छ।
नेपालमा मोसो बाँसको भौगोलिक तथा पर्यावरणीय सम्भावना
मोसो बाँसको सफलताका लागि विशिष्ट जलवायु र माटोको आवश्यकता पर्दछ, जुन नेपालको भौगोलिक बनावटमा प्रचुर मात्रामा उपलब्ध छ:
उचाइ र हावापानी: मोसो बाँस समुद्र सतहबाट ८०० मिटरदेखि २००० मिटरसम्मको उचाइमा राम्रोसँग फस्टाउँछ। नेपालको झण्डै ४० प्रतिशत भू-भाग यही मध्य–पहाडी क्षेत्रमा पर्दछ। यसलाई १० देखि ३० डिग्री सेल्सियसको तापक्रम र वार्षिक १५०० देखि २००० मिलिमिटर वर्षा आवश्यक पर्छ, जुन नेपालको पहाडी जिल्लाहरू (जस्तै: काभ्रे, कास्की, स्याङ्जा, लमजुङ, पाल्पा, इलाम, धनकुटा आदि) मा उपलब्ध छ।
माटोको अवस्था: यसका लागि पानी नजम्ने, खुकुलो र हल्का अम्लीय (pH ५.०–६.५) माटो उपयुक्त हुन्छ। नेपालका पहाडी पाखाहरू, जहाँ अन्य बाली उब्जाउन कठिन हुन्छ, त्यहाँ मोसो बाँसको खेती सजिलै गर्न सकिन्छ।
बाँझो जमिनको सदुपयोग: वैदेशिक रोजगारीका कारण नेपालका गाउँ–गाउँमा लाखौँ हेक्टर खेतीयोग्य जमिन बाँझो भइरहेको छ। यस्तो जमिनमा मोसो बाँस लगाउँदा कम मेहेनतमै दीर्घकालीन आम्दानी लिन सकिन्छ।
 औद्योगिक र आर्थिक अवसरहरू 
मोसो बाँसलाई ‘हजारौँ उपयोग भएको वनस्पति’ भनिन्छ। नेपालले यसबाट लिन सक्ने आर्थिक लाभहरू निम्न छन्:
 निर्माण र इन्जिनियरिङ क्षेत्र
मोसो बाँसका खम्बाहरू अत्यन्तै बलिया र मोटा हुन्छन्। यसको काठलाई प्रशोधन गरेर ‘ल्यामिनेटेड बोर्ड’ (Bamboo Flooring), फर्निचर र प्लाईउडको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। हाल नेपालले वार्षिक अर्बौँ रुपैयाँको काठ र फर्निचर आयात गरिरहेको अवस्थामा मोसो बाँस आयात प्रतिस्थापनको बलियो आधार बन्न सक्छ।
 खाद्य उद्योग 
मोसो बाँसको तामा (Shoots) विश्वभरि नै स्वादिलो र पौष्टिक मानिन्छ। चीन र जापानमा यसको तामाको ठूलो बजार छ। नेपालमा पनि तामा खाने संस्कृति भएकाले यसलाई क्यानिङ (Canning) गरेर स्वदेशी र विदेशी बजारमा पुर्‍याउन सकिन्छ। एउटा परिपक्व मोसो वनले वार्षिक प्रति हेक्टर ठूलो परिमाणमा तामा उत्पादन दिन सक्छ।
ऊर्जा र कोइला उद्योग 
मोसो बाँसबाट उच्च गुणस्तरको ‘एक्टिभेटेड चारकोल’ र कोइला उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसको कोइला कस्मेटिक उद्योग, जल शुद्धीकरण र औद्योगिक इन्धनका रूपमा प्रयोग हुन्छ। साथै, यसबाट बायो–इथानोल र पेलेट्स बनाएर ऊर्जा संकट समाधानमा योगदान दिन सकिन्छ।
कपडा र कागज उद्योग
बाँसको रेसा (Fibre) बाट नरम र टिकाउ कपडा बनाइन्छ। नेपालमा बाँसको पल्प प्रयोग गरी उच्च गुणस्तरको कागज उद्योग सञ्चालन गर्ने प्रचुर सम्भावना छ।
कार्बन व्यापार 
मोसो बाँसले सामान्य रुखको तुलनामा ३५ प्रतिशत बढी अक्सिजन उत्सर्जन गर्छ र ठूलो मात्रामा कार्बन सञ्चिति गर्छ। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय कार्बन बजारबाट लाभ लिनका लागि मोसो बाँसको व्यावसायिक वन विस्तार गर्नु रणनीतिक कदम हुनेछ।
नेपालमा मोसो बाँस खेतीका विशिष्ट चुनौतीहरू
सम्भावना हुँदाहुँदै पनि यसको विस्तारमा केही गम्भीर व्यवधानहरू छन्:
प्रसारण र बीउको अभाव: मोसो बाँसको बीउ पाउन निकै कठिन हुन्छ र यसको फूल ६० देखि १०० वर्षमा एक पटक मात्र फुल्छ। नेपालमा गुणस्तरीय बिरुवाका लागि ‘टिस्यु कल्चर’ प्रविधिमा लगानी न्यून छ।
लामो समयको प्रतीक्षा: मोसो बाँस रोपेपछि व्यावसायिक उत्पादन दिन झण्डै ५ देखि ७ वर्ष लाग्छ। साना किसानहरूका लागि यति लामो समयसम्म प्रतिफलको प्रतीक्षा गर्नु आर्थिक रूपले कठिन हुन सक्छ।
प्राविधिक ज्ञानको कमी: मोसो बाँसको व्यवस्थापन, काट्ने सही तरिका (Silvicultural practice) र रोग नियन्त्रणका बारेमा नेपालका किसान र प्राविधिकहरूमा पर्याप्त ज्ञान छैन।
नीतिगत अड्चन: नेपालको वन ऐनमा बाँसलाई ‘काठ’ मान्ने कि ‘घाँस’ भन्ने अस्पष्टता र यसको ढुवानीमा हुने कानुनी झन्झटले उद्यमीहरूलाई निरुत्साहित गरेको छ।
रणनीतिक मार्गचित्र: अबको बाटो
नेपालमा मोसो बाँसलाई समृद्धिको इन्जिन बनाउन निम्न कार्यहरू तत्काल गर्नुपर्ने देखिन्छ:
नर्सरी र टिस्यु कल्चर ल्याबको स्थापना: सरकार र निजी क्षेत्रको साझेदारीमा मोसो बाँसका गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन गर्ने केन्द्रहरू स्थापना गरिनुपर्छ।
अनुदान र सहुलियत ऋण: किसानहरूलाई ५ देखि ७ वर्षसम्म जीवन निर्वाहका लागि ‘सहुलियत ऋण’ वा ‘अन्तरबाली’ (Inter-cropping) प्रणाली अपनाउन प्रोत्साहन दिनुपर्छ। मोसो बाँसको बीचमा अदुवा, बेसार वा कफी खेती गरेर सुरुवाती वर्षहरूमा आम्दानी लिन सकिन्छ।
औद्योगिक क्लस्टरको विकास: बाँस खेती भएको क्षेत्रको नजिकै प्रशोधन उद्योगहरू (फ्लोरिङ प्लान्ट, चारकोल उद्योग) स्थापना गरी मूल्य अभिवृद्धि गरिनुपर्छ।
कानुनी सरलीकरण: बाँसको व्यावसायिक खेतीलाई ‘कृषि बाली’ सरह मान्यता दिई ओसारपसार र निर्यातमा झन्झटमुक्त बनाइनुपर्छ।
ब्रान्डिङ र मार्केटिङ: ‘हिमालयन बाँस’ का रूपमा नेपाली मोसो उत्पादनलाई विश्व बजारमा ब्राण्डिङ गरिनुपर्छ।
समृद्धिको ‘हरियो मेरुदण्ड
नेपालको आर्थिक रूपान्तरणका लागि मोसो बाँस एक ‘गेम चेन्जर’ बाली हुन सक्छ। यसले नेपालका बाँझो डाँडापाखाहरूलाई हरियाली बनाउने मात्र होइन, ग्रामीण रोजगारी सिर्जना गर्ने र वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्ने बलियो माध्यम प्रदान गर्दछ। नेपालको भौगोलिक विशिष्टता र विश्व बजारको मागबीचको तादात्म्य मिलाउन सके मोसो बाँस नेपाली अर्थतन्त्रको ‘हरियो मेरुदण्ड’ बन्ने निश्चित छ।
राज्य, निजी क्षेत्र र सञ्चार माध्यमले यसका बारेमा जनचेतना जगाउँदै र लगानीको वातावरण बनाउँदै अगाडि बढ्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो। माटो र मेहेनतको सही संयोजन भएमा मोसो बाँसले नेपाललाई आत्मनिर्भरताको नयाँ उचाइमा पुर्‍याउनेछ।