– डा. केदार कार्की

विश्वव्यापी रूपमा बढ्दो जनसङ्ख्यासँगै खाद्यान्न र पोषणको मागमा पनि तीव्र वृद्धि भएको छ। यो माग पूरा गर्न कृषि र पशुपालन, विशेष गरी कुखुरापालन (पोल्ट्री) क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेख्य प्रगति भएको छ। सस्तो र सुलभ प्रोटिनको स्रोतका रूपमा चिनिने कुखुराको मासु र अण्डाको खपत बढेसँगै यस क्षेत्रले युवाहरूका लागि स्वरोजगार र उद्यमशीलताको नयाँ ढोका खोलेको छ।
कुखुरापालन तुलनात्मक रूपमा कम लगानी र छोटो समयमा प्रतिफल दिने व्यवसाय हो। तर, बदलिँदो वैश्विक परिवेश र बढ्दो लागतका कारण आधुनिक पोल्ट्री उद्योग अहिले विभिन्न चुनौती र जोखिमहरूको घेरामा छ।
लगानी र प्रतिफलको असन्तुलन
सरकारले कुखुरापालनलाई प्रवद्र्धन गर्ने नीति लिए पनि उत्पादन लागतमा भएको वृद्धिका कारण किसानहरू मर्कामा छन्। पछिल्ला केही महिनामा ब्रोइलर चल्लाको मूल्य गत वर्षको तुलनामा दोब्बर भएको छ भने दानाको मूल्य २० देखि ३० प्रतिशतले बढेको छ। यसले गर्दा कुल उत्पादन लागत २५ देखि ३० प्रतिशतले बढ्न पुगेको छ। बजारमा अण्डा र मासुको मूल्य बढे पनि बढ्दो लागतका कारण किसानले नाफा कमाउन सकेका छैनन्। सरकारी सहयोगको अभावमा धेरै साना र निजी कुखुरापालकहरू टाट पल्टिने संघारमा पुगेका छन्।
विश्वव्यापी अवस्था र आर्थिक महत्त्व
पोल्ट्री उद्योगले विश्वव्यापी मासु खपतको ४० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ र यसले विश्वभर १ करोड २० लाखभन्दा बढी मानिसलाई रोजगारी दिएको छ। यो उद्योग २०२८ सम्ममा ४९४.५५ अर्ब डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। तर, यो वृद्धिसँगै रोगको प्रकोप, दानाको महँगी, वातावरणीय चिन्ता र श्रम अभावजस्ता मुद्दाहरू पनि उत्तिकै पेचिलो बनेका छन्।
रोगको सङ्क्रमण: एक स्थायी खतरा
अत्यधिक संक्रामक ‘एभियन इन्फ्लुएन्जा’ (बर्ड फ्लु) जस्ता रोगको प्रकोप कुखुरा उद्योगका लागि सबैभन्दा ठूलो शत्रु सावित भएको छ। यस्ता प्रकोपले ठूलो संख्यामा चराहरूको मृत्यु गराउने मात्र नभई व्यापारिक प्रतिबन्ध र उपभोक्ताको डरका कारण उद्योगलाई नै धराशायी बनाउँछ। हालका दिनमा पोल्ट्री फार्महरूको समेकन (Consolidation) ले गर्दा थोरै फार्ममा ठूलो संख्यामा कुखुरा पाल्ने गरिन्छ, जसले रोग फैलिने दर र क्षतिको जोखिमलाई झन् बढाएको छ। यससँग जुध्न कडा जैविक सुरक्षा (Biosecurity), प्रभावकारी खोप कार्यक्रम र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) जस्ता आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी निगरानी बढाउनु आवश्यक छ।
वातावरणीय प्रभाव र दिगोपन
यद्यपि कुखुरापालनको कार्बन उत्सर्जन गाई वा सुँगुरको मासुको तुलनामा कम छ, तैपनि यसले वातावरणीय चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। अनुचित फोहोर व्यवस्थापनका कारण जल प्रदूषण र दुर्गन्ध बढ्दो छ। अर्को गम्भीर मुद्दा भनेको ‘सोया’ (भटमास) को खेती हो। कुखुराको दानाका लागि आवश्यक भटमास उत्पादन गर्न दक्षिण अमेरिका जस्ता क्षेत्रमा वन फँडानी भइरहेको छ, जसले अप्रत्यक्ष रूपमा वातावरणीय ह्रासमा योगदान पुर्‍याइरहेको छ। यस समस्यालाई सम्बोधन गर्न फोहोरबाट बायोग्यास र मल उत्पादन गर्ने (Anaerobic Digestion) र दानाको स्रोतबारे पारदर्शिता कायम गर्न ‘ब्लकचेन’ जस्ता प्रविधिको प्रयोग गर्न थालिएको छ।
दानाको आकाशिएको मूल्य
कुखुरा उत्पादन लागतको करिब ६५ देखि ७५ प्रतिशत हिस्सा दानाले ओगट्छ। मकै र भटमासजस्ता मुख्य कच्चा पदार्थको मूल्यमा भएको भारी वृद्धिका कारण साना व्यवसायीहरू विस्थापित हुने अवस्थामा छन्। दानाको गुणस्तरले नै चराको स्वास्थ्य र उत्पादन निर्धारण गर्ने हुँदा, लागत घटाउन वैकल्पिक दानाका स्रोतहरूको खोजी र दाना दक्षता (Feed Efficiency) सुधार गर्नु अबको आवश्यकता हो।
श्रम अभाव र कार्यबलको चुनौती
यस क्षेत्रले अर्को ठूलो समस्या श्रम अभावको सामना गरिरहेको छ। कामको शारीरिक कठिनाइ र कम पारिश्रमिकका कारण युवाहरू यस पेशाप्रति आकर्षित छैनन्। तथ्याङ्क अनुसार, कुखुरा प्रशोधन प्लान्टमा भर्ना भएका ५८ प्रतिशत कामदारले ९० दिनभित्रै काम छोड्ने गरेका छन्। दक्ष कामदार टिकाइराख्न आकर्षक तलब, सुविधा र काम गर्ने वातावरणमा सुधारसँगै स्वचालन (Automation) मा जोड दिनु अनिवार्य भएको छ।
उपभोक्ताको बदलिँदो चाहना
आजको सचेत उपभोक्ताले ‘फ्री-रेन्ज’ (खुला रूपमा पालिएका), जैविक (Organic) र दिगो रूपमा उत्पादित कुखुराका उत्पादनहरू खोजिरहेका छन्। कतिपय उपभोक्ताहरू वनस्पतिमा आधारित प्रोटिन (Plant-based Protein) तर्फ मोडिनुले पनि परम्परागत कुखुरा उद्योगलाई आफ्ना पद्धतिहरू सुधार गर्न दबाब परेको छ। जैविक कुखुराको बजार वार्षिक १३.८ प्रतिशतको दरले बढ्नुले उद्योगलाई नयाँ दिशामा जान संकेत गरेको छ।
 आगामी बाटो
कुखुरापालन उद्योग अहिले एउटा दोबाटोमा छ। यसको निरन्तर वृद्धि र दिगोपनका लागि नयाँ प्रविधि, वातावरणीय मैत्री अभ्यास र कार्यबल विकासमा लगानी अपरिहार्य छ। रोग नियन्त्रण, एन्टिबायोटिकको न्यून प्रयोग, र उचित उत्पादन लागत कायम गर्नु नै यसका मुख्य उद्देश्य हुनुपर्छ।
सरकारले कुखुरापालन उद्योग विस्तारको कुरा गरिरहँदा ‘जमिन स्तर’ मा काम गर्ने किसानका समस्या सम्बोधन गरिएन भने यो उद्योग पनि अन्य साना उद्योगहरूजस्तै धराशायी हुन सक्छ। त्यसैले, नीतिगत स्पष्टता र व्यावहारिक सहयोगका माध्यमबाट मात्र यो उद्योगलाई भविष्यको खाद्य सुरक्षाको बलियो आधार बनाउन सकिन्छ।