डा. केदार कार्की

वरिष्ठ पशु चिकित्सक

विश्वव्यापी प्रकोप र आर्थिक सङ्कट
विगत दुई वर्षदेखि विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको एभियन इन्फ्लुएन्जा (बर्ड फ्लू) को प्रकोपले जंगली तथा घरपालुवा चराचुरुङ्गीको ठूलो हिस्सा सखाप पारेको छ। यो भाइरस अहिले विभिन्न प्रजातिका स्तनधारी जनावरहरूमा समेत सङ्क्रमित भइरहेको छ। यस महामारीका कारण एकातिर सरकार र किसानहरूले अर्बौँको आर्थिक क्षति बेहोर्नुपरेको छ भने, अर्कोतिर आम उपभोक्ताले भान्साको ग्याँस र खाद्यान्नको मूल्यवृद्धि (किराना बिल) मार्फत यसको प्रत्यक्ष पीडा महसुस गरिरहेका छन्। नियन्त्रणका अनेकौँ प्रयासका बावजुद, अत्यधिक संक्रामक मानिएको ‘H5N1’ को नयाँ प्रजाति (Strains) का कारण सिर्जित यो रेकर्डतोड प्रकोप आगामी हिउँदे बसाइँसराइको मौसमसँगै झन् बढ्न सक्ने संकेतहरू देखिएका छन्।

नेपालमा बर्ड फ्लूको अवस्था र नयाँ महामारीको त्रास
नेपालकै सन्दर्भमा कुरा गर्दा, केन्द्रीय चिडियाखाना काठमाडौँका बाज र गिद्धहरूमा समेत बर्ड फ्लू फेला परिसकेको छ। त्यति मात्र नभई, पानीबिरालो (Otter) र चितुवा जस्ता स्तनधारी प्राणीहरूमा समेत यो भाइरस पुष्टि हुनुले काठमाडौँ उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा यसको गम्भीर खतरालाई प्रष्ट पार्छ। हालै संयुक्त राज्य अमेरिकाको टेक्सासमा एक व्यक्तिमा एभियन इन्फ्लुएन्जाको सङ्क्रमण फेला परेपछि विश्वभर नै त्रास थपिएको छ। वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिइरहेका छन् कि यदि यो भाइरस मानिसमा सहजै सर्ने गरी उत्परिवर्तित (Mutate) भएमा यसले निम्त्याउने नयाँ महामारी कोरोनाभाइरस (COVID-19) भन्दा सय गुणा बढी घातक हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा कुखुरा, हाँस र गाईभैँसीबाट समेत मानिसमा सङ्क्रमण सर्न थालेपछि आम नागरिकमा एउटा साझा प्रश्न उठेको छ के हामीले दूध, अण्डा र कुखुराको मासु खानै छोड्नुपर्ने हो?

उपभोक्तामा फैलिएको भ्रम र मासु-अण्डाको सुरक्षा
वास्तवमा, बर्ड फ्लूको प्रकोप बढेसँगै उपभोक्ताहरूमा अण्डा र मासुको उपभोगलाई लिएर संशय पैदा हुनु स्वाभाविक हो। यसबारे बजारमा अनेकौँ अफवाह र गलत सूचनाहरू फैलाइएका छन्, जसका कारण पोल्ट्री उत्पादनको माग र मूल्य दुवैमा तीव्र गिरावट आएको छ। यसले समग्र देशको पोल्ट्री क्षेत्र र यसमा आश्रित सरोकारवालाहरूलाई ठूलो आर्थिक धक्का दिएको छ। यहाँ बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा के हो भने, राम्ररी पकाइएको कुखुराको मासु र अण्डा खानु पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ। केवल काँचो वा आधा पाकेको अण्डा र मासु खानु जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोणले जोखिमपूर्ण मानिन्छ; त्यसैले उपभोग गर्नुअघि यसलाई उचित तापक्रममा राम्ररी पकाउनु अनिवार्य छ।

भाइरसको क्रमिक विकास र आनुवंशिक परिवर्तन
यो भाइरसले अहिलेसम्म मानव जातिमा व्यापक महामारीको रूप लिइसकेको त छैन, तर यसको निरन्तर भइरहेको क्रमिक विकास (Evolution) ले धेरै अज्ञात चुनौतीहरू बाँकी नै राखेको छ। इन्फ्लुएन्जा भाइरसको मुख्य स्वभाव नै निरन्तर रूप परिवर्तन गरिरहनु हो। त्यसैले यसमा जुनसुकै बेला महामारी (Pandemic) को रूप लिने क्षमता हुन्छ। विशेष गरी, यो भाइरस चराचुरुङ्गीबाट स्याल, भालु, मिंक, ह्वेल र सिल जस्ता स्तनधारी प्राणीहरूमा सर्नुलाई वैज्ञानिक जगत्‌ले निकै गम्भीरतापूर्वक लिएको छ। उच्च विद्यालयको जीवविज्ञान (Biology) पढेकाहरूलाई स्मरण हुन सक्छ चरा र स्तनधारी प्राणीबीचको शारीरिक र आनुवंशिक भिन्नता निकै ठूलो हुन्छ। तसर्थ, चराको भाइरस स्तनधारी प्राणीमा भेटिनुको अर्थ यसले आफ्नो ‘होस्ट दायरा’ (Host Range) लाई व्यापक रूपमा विस्तार गरिरहेको छ, जुन मानव जातिका लागि समेत चेतावनीको घण्टी हो।

‘एपिजुटिक’ महामारी र यसको असाधारण निरन्तरता
पशु स्वास्थ्यको भाषामा अहिले संसारभर चराचुरुङ्गीमा जे भइरहेको छ, त्यसलाई ‘एपिजुटिक’ (Epizootic) अर्थात् जनावरहरूमा फैलिने महामारी भनिन्छ। यसले गर्दा मासु र अण्डाका लागि पालिएका व्यावसायिक कुखुरा, टर्की तथा घरपछाडि सौखका लागि पालिएका रैथाने चराहरू कलिङ (नष्ट) गर्नुपरेको छ। सामान्यतया जनावरमा आउने यस्ता प्रकोपहरू मौसमी चक्रसँगै आफैँ हराएर जाने गर्थे। तर, २०२१ देखि सुरु भएको यो वर्तमान प्रकोप अहिलेसम्म निरन्तर कायम रहनु र यसका नयाँ-नयाँ उप-प्रजातिहरू (Sub-lineages) विकास भइरहनु आफैँमा असामान्य र चुनौतीपूर्ण परिघटना हो। हालसम्म संयुक्त राज्य अमेरिका变更 र विश्वभर गरी करोडौँ चराहरू यसबाट प्रभावित भइसकेका छन्।

नियन्त्रणका परम्परागत उपाय र यसको व्यापक प्रभाव
यस्ता प्रकोपहरूलाई थप फैलिन नदिन सामान्यतया सङ्क्रमित व्यावसायिक फार्मका सम्पूर्ण बथानहरूलाई वैज्ञानिक ढङ्गले नष्ट (Cull) गरिन्छ। त्यसपछि सो क्षेत्रलाई लामो समयसम्म खाली राखेर कडा रूपमा निसङ्क्रमण (Disinfection) गरिन्छ र भाइरस पूर्ण रूपमा नष्ट भएको सुनिश्चित भएपछि मात्र नयाँ बथान राख्न अनुमति दिइन्छ। तर, हालको प्रकोपको भयावहता हेर्दा परम्परागत नियन्त्रणका उपायहरू मात्र पर्याप्त देखिएका छैनन्। यो केवल पशुधनको क्षतिमा मात्र सीमित छैन; यसले हाम्रो खाद्य प्रणाली, जैविक विविधता, पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) र वर्षौँदेखि फार्म सम्हाल्दै आएका किसानहरूको मानसिक एवं व्यावसायिक जीवनमा समेत विनाशकारी प्रभाव पारेको छ।

जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोण र मानव सङ्क्रमणको जोखिम
सार्वजनिक स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट, एक प्रजातिबाट अर्को प्रजातिमा र विशेष गरी जनावरबाट मानिसमा सर्न सक्ने (Zoonotic) जुनसुकै संक्रामक एजेन्ट पनि सधैँ उच्च जोखिमको सूचीमा रहन्छ। यदि यो भाइरस ‘मानिसबाट मानिसमा’ द्रुत गतिमा सर्ने क्षमतामा रूपान्तरित भयो भने, त्यसले विश्वव्यापी महासङ्कट निम्त्याउने निश्चित छ; जसको एउटा ताजा र पीडादायी उदाहरण ‘सार्स-कोभ-२’ (COVID-19) हो। भाग्यवश, हालको H5N1 स्ट्रेनबाट संक्रमित भएका मानव केसहरू (जस्तै अमेरिकामा पुष्टि भएको केस) निकै कम छन् र उनीहरूमा केही दिन हल्का लक्षणहरू देखिएर निको भएको पाइएको छ। यद्यपि, कम्बोडियामा हालै बर्ड फ्लूका कारण एक बालिकाको भएको मृत्युले यो रोग कतिसम्म घातक हुन सक्छ भन्ने कटु सत्यलाई उजागर गर्छ। त्यसैले जोखिमयुक्त समूह र सङ्क्रमित चराहरूको सम्पर्कमा रहेका मानिसहरूको निरन्तर निगरानी (Surveillance) गर्नु नयाँ स्ट्रेनहरू पहिचान गर्ने एक मात्र अचूक उपाय हो।

व्यक्तिगत सतर्कता, सुरक्षा र पशु चिकित्सकको भूमिका
जंगली चराहरूको विशाल सङ्ख्या र उनीहरूको बसाइँसराइलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न असम्भव प्रायः छ। तर, व्यक्तिगत र व्यवस्थापकीय स्तरमा हामीले धेरै कुराहरू गर्न सक्छौँ। घरपालुवा चराहरू वा कौसीका चराहरूलाई जङ्गली चराको सम्पर्कबाट टाढा राख्न ‘बर्ड फिडर’ वा ‘बर्ड बाथ’ को प्रयोगमा सावधानी अपनाउनुपर्छ। पशुपन्छीको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा काम गर्ने व्यक्तिहरूले अनिवार्य रूपमा एन-९५ (N95) मास्क र सुरक्षात्मक पोसाक प्रयोग गर्नुपर्छ। यदि फार्मका कुखुरा वा चराहरूले राम्ररी नखाएको, नपिएको, आँखा वरिपरि पानी वा डिस्चार्ज देखिएको, वा प्वाँखहरू अस्वाभाविक रूपमा झरेको पाइएमा ढिलो नगरी तुरुन्तै नजिकैको पशु चिकित्सक वा सम्बन्धित सरकारी निकायमा खबर गर्नुपर्छ।

फार्मको जैविक सुरक्षा (Biosecurity) र व्यवस्थापन
व्यावसायिक फार्महरूमा लाखौँको सङ्ख्यामा चराहरू राखिने हुँदा त्यहाँ भाइरस प्रवेश गरेमा डढेलो जस्तै फैलिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा रोकथामको मुख्य हतियार भनेकै कडा ‘जैविक सुरक्षा’ (Biosecurity) र ‘जैविक नियन्त्रण’ हो। फार्मभित्र बाहिरी मानिस वा नयाँ तत्वहरूको प्रवेशलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्ने, सवारी साधन र सामग्रीहरूलाई निरन्तर कीटाणुरहित (Sanitize) गर्ने र घरपछाडि पालिएका रैथाने कुखुराहरूलाई पनि कडा खोरभित्र थुनेर राख्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

बजारको उतारचढाव र खाद्य प्रणालीको संवेदनशीलता
अन्त्यमा, यस महामारीले उपभोक्तामा पारेको सबैभन्दा ठूलो तत्कालीन असर भनेको बजारमा अण्डा र मासुको मूल्यमा आउने अस्वाभाविक उतारचढाव र अभाव हो। यसले हाम्रो खाद्य प्रणाली कति सङ्कुचित र संवेदनशील छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ। त्यसैले, पशु स्वास्थ्यको क्षेत्रमा गरिने लगानी, वैज्ञानिक अनुसन्धान, र ठोस रणनीतिक पूर्वाधारको निर्माण केवल जनावर बचाउनका लागि मात्र होइन बरु सिङ्गो मानव सभ्यताको खाद्य सुरक्षा र लचिलो आर्थिक संरचना निर्माणका लागि हो।

एकीकृत स्वास्थ्य अवधारणा (One Health) को आवश्यकता
पशुजन्य रोगहरूको चुनौती केवल बर्ड फ्लूमा मात्र सीमित छैन। विगतमा सुँगुर व्यवसायलाई धराशयी बनाएको ‘पोर्सिन एपिडेमिक डायरिया’ (PED) होस् वा अहिले विश्वभर टाउको दुखाइ बनेको ‘अफ्रिकन स्वाइन फिभर’ (ASF), यी सबैले हामीलाई एउटै पाठ सिकाएका छन् । जनावरको स्वास्थ्य सिधै मानव स्वास्थ्य र पृथ्वीको अस्तित्वसँग जोडिएको छ। कोभिड-१९ को महामारी भोगिसकेपछि अब हामीने पशु स्वास्थ्य र पर्यावरण (One Health Approach) लाई नजरअन्दाज गर्ने गल्ती कदापि गर्नु हुँदैन। स्वस्थ पारिस्थितिक प्रणालीले मात्र सफा हवापानी र प्राकृतिक विपद्‌हरू विरुद्ध लड्ने क्षमता प्रदान गर्छ। यदि हामीले प्रकृति र पशु स्वास्थ्यबीचको यो अन्तरसम्बन्धलाई बुझेर समयमै उचित कदम चालेनौँ भने, यसको गम्भीर मूल्य मानव जातिले नै चुकाउनुपर्नेछ।